बहिणाबाईंची गाणी
म्हणी
दया नही, मया नही, डोयाले पानी गोगलगायच्या दुधाचं काढा वो लोनी हौस केली लिसळीले गोंधलं मोंढया बैलाले बाशिंग बांधलं चुल्ह्याची माटी आगीन खाये माथनीची पाटी पानी पेये
या बहिणाबाईंच्या म्हणी: गावाने प्रत्येक प्रसंगासाठी तयार ठेवलेल्या छोट्या, धारदार ओळी. बहुतेक म्हणींत यमक जुळणारे दोन भाग असतात. पहिल्या तीन म्हणी ढोंगावर आणि वायफळ हौसेवर आहेत. दया नाही, माया नाही, तरी डोळ्यांत पाणी? मग जा, गोगलगाईच्या दुधाचं लोणी काढा! गोगलगाय दूध देत नाही, आणि निष्ठुर माणसाच्या डोळ्यांत खरे अश्रू येत नाहीत. मगरीचे अश्रू ढाळणाऱ्याला गावाने दिलेलं हे उत्तर आहे: ज्या संकटात बोटही उचललं नाही, त्यावरच सगळ्यात मोठ्याने रडणाऱ्याला. हौस म्हणून लिसळीला (लिखेला) गोंदलं, आणि मोंढ्या बैलाला बाशिंग बांधलं. लिख इतकी इवली, की तिला गोंदताच येत नाही; आणि शिंगं नसलेल्या बैलाला बाशिंग बांधायला जागाच नाही. जिथे थाट दिसणारच नाही, तिथे पैसा आणि दागदागिने उधळणाऱ्यांची ही थट्टा. आग चुलीचीच माती खाते, आणि माथणीची फळी तिच्यावरच्या माठातलं पाणी पिते. मातीची चूल आपल्यातल्याच आगीने झिजते, आणि ओल्या माठाखाली लाकडी फळी कुजते. ओझं वाहणारं त्या ओझ्यानेच झिजतं; ज्यांची आपण सेवा करतो, तेच आपल्याला झिजवतात.
म्हणी
रस्त्यात पडला सोन्याचा वाया तिकडून आला भगा आभाया शिदोळाले आला राग माले म्हना फन्या नाग कुजात नारले काय सांगे माहेर काटेसायरले केला मलमलचा आहेर!
पुढच्या तीन म्हणी हुकलेल्या संधीवर आणि चुकलेल्या पारखेवर. रस्त्यात सोन्याचा वाळा पडला होता, आणि तिकडून भगा आभाळाकडे बघत आला. भगा हे गावातलं एक साधं नाव. सोनं त्याच्या पायाशी, आणि डोळे ढगांत. संधीजवळून सरळ निघून जाणारा प्रत्येक जण कधी ना कधी भगा झालेला असतो. शिदोळाला (बिनविषारी लहान सापाला) राग आला: “मला फण्या नाग म्हणा!” हा तो लहानसा माणूस: त्याला मोठं नाव हवं असतं, आणि ते मिळालं नाही की तो रुसतो. कुजका नारळ आपल्या माहेरचं काय सांगणार? आणि काटेसावरीला मलमलचा आहेर केला! नारळ एकदा कुजला की मागचं झाड कितीही चांगलं असलं, तरी तो पुन्हा गोड होत नाही. आणि काटेरी झाडावर टाकलेली मलमल फाटतेच. दोन्ही भाग एकाच गोष्टीला लागू पडतात: चांगल्या गोष्टी नासवणाऱ्याच्या हाती दिलेल्या.
म्हणी
जल्मदात्या मायजागी सावतर माय आल्य, जशा खिरनीच्या झाडाले निंबोया आल्या कडू खानं रूचेना, कडू बोलनं रूचे अशी कशी दुजाभाई बोल वो वाचे पोट म्हने भरलं पोत जीभ म्हने तुझं काय जातं?
आता कडवटपणावर आणि जिभेवर तीन म्हणी. जन्म देणाऱ्या आईच्या जागी सावत्र आई येते, ती जणू खिरणीच्या झाडाला निंबोळ्या याव्यात तशी. खिरणीची फळं गोड; झाड तेच, पण मुलांच्या वाट्याला आता कडूच येतं. पहिल्या बायकोच्या मुलांशी कठोर वागणाऱ्या सावत्र आईबद्दल गावच्या बायका असं म्हणायच्या. कडू खाणं घशाखाली उतरत नाही, पण कडू बोलणं मात्र रुचतं. जिभे, सांग, हा दुजाभाव कसा? फटकळ माणूस कारल्याला हात लावणार नाही, पण कडू बोलायला त्याला फार आवडतं. पोट म्हणतं, “पोतं भरलं!” जीभ म्हणते, “तुझं काय जातं?” प्रत्येक पंगतीत असा एक पाहुणा असतोच: पोट भरलं तरी खातच राहणारा.
म्हणी
आरशी झाली पारखी आता मी कोनासारखी? केसावर रूसली फनी एकदा तरी घाला माझी येनी कऱ्याले गेली नवस आज निघाली आवस
पुढच्या दोन म्हणी म्हातारपणाची थट्टा करतात, आणि तिसरी दुर्दैवाची. आरसा परका झाला; आता मी दिसते तरी कोणासारखी? आरशातला चेहरा ओळखेनासा झाला की म्हातारी स्वतःशीच असं म्हणते. फणी केसांवर रुसली: “एकदा तरी माझी वेणी घाला!” केस इतके विरळ झाले, की फणीला कामच उरलं नाही. ज्याचे केस गळू लागले, तो यावर हसण्याशिवाय काय करणार? नवस करायला गेली, आणि आज नेमकी आवस (अमावस्या) निघाली. कुठल्याही कामाची सुरुवात करायला अमावस्येची रात्र अशुभ मानायचे. म्हणजे, मोठ्या आशेने चांगल्या कामाला निघावं, आणि दिवसच उलटा निघावा.
म्हणी
आग्या टाकीसनी चुल्हा पेटत नही टाया पिटीसनी, देव भेटत नाही ज्याच्या हाताले घट्टे त्याले देव भेटे घरावऱ्हे कौल चढतं ते दिसतं कौलावर देनं चढतं ते दिसत नही
मग कष्टावर तीन म्हणी; पहिल्या दोन जोडीने येतात. नुसत्या ठिणग्या टाकून चूल पेटत नाही, आणि नुसत्या टाळ्या पिटून देव भेटत नाही. आग पेटायला सरपण लागतं, फुंकावं लागतं; दोन ठिणग्यांनी काही होत नाही. देवासाठीही भजनात टाळ्या वाजवण्यापलीकडे काहीतरी लागतं. थोड्याशा दिखाऊ कष्टातून मोठ्या फळाची अपेक्षा करणाऱ्यांसाठी ही म्हण. ज्याच्या हाताला घट्टे पडले, त्याला देव भेटतो. घट्टे पडतात ते नांगराच्या मुठीने आणि जात्याने, वर्षानुवर्षांच्या खऱ्या कष्टाने. तेच कष्ट खरी पूजा. घरावर कौलं चढतात ती दिसतात; पण कौलांवर देणं चढतं, ते दिसत नाही. गावात गवताच्या छपराऐवजी कौलारू छप्पर आलं, की घर वर येतंय हे सगळ्यांना दिसायचं. आणि ते छप्पर बहुधा कर्ज काढूनच घातलेलं असायचं. कितीतरी नव्या, देखण्या छपरांमागे सावकार उभा असायचा.
म्हणी
आसू नही ती सासू कशाची? आसरा नही तो सासरा कशाचा? हातामधी घडाय फुकट गेला याय पोटामधी घान, होटाले मलई मिय्याच्या तांब्याले भाइरून कल्हई
आणखी तीन म्हणी, जसं असायला हवं तसं नसणाऱ्यांवर. जिच्या डोळ्यांत आसू नाहीत, ती सासू कसली? जो आसरा देत नाही, तो सासरा कसला? सासरी आलेली नवी सून मायेचा ओलावा नसलेल्या सासू-सासऱ्यांबद्दल असं म्हणेल. हातात घड्याळ, आणि वेळ मात्र फुकट गेला. बहिणाबाईंच्या काळात मनगटावरचं घड्याळ म्हणजे आधुनिक, कामात गढलेल्या माणसाची खूण. घड्याळ बांधून दिवस वाया घालवणाऱ्यासाठी ही म्हण. पोटात घाण, आणि ओठांना मलई: मियाँच्या तांब्याला बाहेरून कल्हई! मियाँ म्हणजे कोणीही एक मुसलमान माणूस; तो फक्त तांब्याचा मालक. तांब्याच्या भांड्याला कल्हई आतून करायचे, अन्न असतं तिथे; आंबट अन्न कळकून कोणी आजारी पडू नये म्हणून. बाहेरून कल्हई केलेला तांब्या नुसता चकाकतो, कामाचा नसतो. वरून स्वच्छ आणि आतून सडलेला ढोंगी माणूस असाच.
म्हणी
तवा खातो भाकर, चुल्हा भुकेला पव्हरा पेतो पानी, रहाट तान्हेला मानसानं घडला पैसा पैशासाठी जीव झाला कोयसा मानूस मोठा हिमकती याचं घोंगड त्याच्यावर दगडाचा केला देव, शेंदूराच्या जीवावर
पुढच्या तीन म्हणी, माणसाच्या कष्टाचं फळ कोणाला मिळतं यावर. तवा भाकर खातो, आणि चूल उपाशी राहते. पव्हरा (रहाटाचं भांडं) पाणी पितो, आणि रहाट तहानलेलाच राहतो. जळते चूल, पण भाकर पडते तव्यावर; फिरतो रहाट, पण पाणी भरतं त्याच्या माळेवरच्या भांड्यांत. राबणाऱ्याच्या हाती काहीच लागत नाही, आणि त्याच्या शेजारचा फायदा घेऊन जातो, तेव्हा असं म्हणतात. माणसाने पैसा घडवला, आणि पैशासाठी त्याच्याच जिवाचा कोळसा झाला. पैसा त्यानेच केला, आणि मग त्याच पैशाने त्याला जाळून टाकलं. माणूस मोठा हिकमती: याचं घोंगडं त्याच्यावर टाकतो. म्हणजे एकाचं ओझं, किंवा एकाचा दोष, दुसऱ्याच्या माथी मारतो. आणि नुसता शेंदूर फासून त्याने दगडाचा देव केला. हिकमती माणूस कोणतीही गोष्ट दुसरीच म्हणून सजवून दाखवतो.
म्हणी
घोड घोड म्हतलं, लढयाले जुतलं! हातामधी फूल धरलं, उराशानं नाक भरलं भयान्यानं दुकानदारी केली, तराजूवर जप्ती आली डोईवर गुयाची भेली, वानी गल्लीत इक्याले गेली तयापायाले भेटे धरती माई तय हात राहाले आधारतायी डोयाले आली आली चस्म्याले औसदी लावली
मग मूर्खपणाची एक मालिका. “घोडा, घोडा!” म्हणून कौतुक केलं, आणि मग त्याला लढ्याला (ओझ्याच्या गाडीला) जुंपलं: आधी स्तुती, मग ढोरमेहनत. हातात फूल धरलं, पण नाक सर्दीने चोंदलेलं: चांगली गोष्ट, पण तिचा आनंद घेता न येणाऱ्याच्या हाती. भोळ्याने दुकान थाटलं, आणि जप्तीवाले त्याचा तराजूच घेऊन गेले. आणि ती डोक्यावर गुळाची ढेप घेऊन वाण्यांच्याच गल्लीत विकायला गेली! दोघांनाही धंद्याची अक्कल नाही. तळपायांना धरतीमाई भेटते, आणि तळहात दुसऱ्यांना आधार द्यायला उरतात. पाय आपल्याला वाहून नेतात; हात मोकळे असतात, ते यासाठीच. डोळे आले, आणि औषध चष्म्याला लावलं! काही माणसं नेहमी भलत्याच गोष्टीवर इलाज करतात.
म्हणी
आगीचं मडकं, बांदरानं धरलं मरनाराचं हासू झालं वडगन्याले ठान नही, घरकोंबडयाले ग्यान, नही, घरजवायाले मान नही मस्तकातलं पुस्तकात गेलं पुस्तकातलं मस्तकात आलं म्हननारानं म्हन केली जाननाराले अक्कल आली
शेवटच्या चार म्हणींनी हा संग्रह पूर्ण होतो. माकडाने आगीचं मडकं धरलं, आणि होरपळणाऱ्याचं हसं झालं. नसत्या उचापती करून स्वतःला भाजून घेणाऱ्याला कीव मिळत नाही, हसं मिळतं. वडगन्याला (भटक्या गुराला) ठाण नाही, घरकोंबड्याला ज्ञान नाही, आणि घरजावयाला मान नाही. घरजावयाला गाव कमीच लेखायचं. तिघेही आपापल्या जागी नाहीत: एक फार दूर भटकतो, एक घर सोडतच नाही, आणि एकाने आपलं घर सोडलं आहे. मस्तकातलं पुस्तकात गेलं, आणि पुस्तकातलं मस्तकात आलं. शहाणपण असंच एका मनातून दुसऱ्या मनात जातं. आणि म्हणींबद्दलच त्यांचा शेवटचा शब्द: म्हणणाऱ्याने म्हण केली, आणि जाणणाऱ्याला अक्कल आली.