बहिणाबाईंची गाणी
माझी मुक्ताई
माझी मुक्ताई मुक्ताई दहा वर्साचं लेकरू चांगदेव योगीयानं तिले मानला रे गुरू देख ग्यानियाच्या राजा आदिमाया पान्हावली सर्व्याआधी रे मुक्ताई पान्हा पियीसनी गेली
हे गाणं ज्ञानेश्वरांची धाकटी बहीण मुक्ताई हिच्यावर आहे. सुमारे सातशे वर्षांपूर्वी होऊन गेलेली ही चार भावंडं महाराष्ट्राच्या सगळ्यात लाडक्या संतांपैकी आहेत. बहिणाबाई तिला “माझी मुक्ताई” म्हणतात, जणू ती त्यांचीच लेक. माझी मुक्ताई, मुक्ताई, त्या गातात: दहा वर्षांचं लेकरू! आणि तरी चांगदेवांसारख्या सिद्ध, थोर योग्याने तिला गुरू मानलं. ज्ञानेश्वरांना ज्ञानियांचा राजा म्हणत. बहिणाबाई दैवी ज्ञानाला आदिमायेचं दूध मानतात; आदिमाया म्हणजे जग निर्माण करणारी आदिशक्ती. ज्ञानेश्वरांसाठी तिला पान्हा फुटला, त्या म्हणतात. पण तो पान्हा सगळ्यांच्या आधी प्यायली ती मुक्ताई.
माझी मुक्ताई
अरे संन्याशाची पोरं कोन बोलती हिनई टाकीदेयेल पोरांचं कधी तोंड पाहू नही अरे असं माझं तोंड कसं दावू मी लोकाले ताटीलावी ग्यानदेव घरामधी रे दडले!
मग कथेतला दुखरा भाग येतो. या भावंडांच्या वडिलांनी घर सोडून संन्यास घेतला होता, आणि गुरूंच्या आज्ञेने ते पुन्हा संसारात परतले. त्याबद्दल ब्राह्मणांनी सगळ्या कुटुंबाला वाळीत टाकलं. म्हणून लोक या मुलांना हिणवत. “संन्याशाची पोरं!” म्हणत. “वाळीत टाकलेली! यांचं तोंडसुद्धा पाहू नये.” ज्ञानदेव मनातून दुखावले. “असं तोंड मी लोकांना कसं दाखवू?” म्हणत त्यांनी ताटी (बांबूचं दार) लावून घेतली आणि घरात दडून बसले.
माझी मुक्ताई
उबगले ग्यानदेव घडे असंगाशी संग कयवयली मुक्ताई बोले ताटीचे अभंग घेती हिरीदाचा ठाव ऐका ताटीचे अभंग एका एका अभंगात उभा केला पांडुरंग
अशा दुष्ट लोकांशी गाठ पडली म्हणून त्यांचं मन उबगलं होतं. मुक्ताईचा जीव कळवळला, आणि दाराबाहेरून तिने त्यांना अभंग ऐकवले: ताटीचे अभंग. ऐका ते अभंग, बहिणाबाई म्हणतात: ते हृदयाचा ठाव घेतात. प्रत्येक अभंगात मुक्ताईने दोघांच्याही लाडक्या पांडुरंगाला भावाच्या डोळ्यांसमोर उभं केलं. ताटीचे अभंग महाराष्ट्रात आजही गायले जातात. “ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा” अशी विनवणी त्यांत पुन्हा पुन्हा येते. संताने जगाचं बोलणं सोसावं, स्वतःला कोंडून घेऊ नये, असं हे अभंग ज्ञानेश्वरांना सांगतात.
माझी मुक्ताई
गह्यरले ग्यानदेव डोये गेले भरीसन असा भाग्यवंत भाऊ त्याची मुक्ताई बहीन! (अपूर्ण)
ज्ञानदेव गहिवरले, त्यांचे डोळे भरून आले. असा भाग्यवान भाऊ, बहिणाबाई म्हणतात, ज्याची बहीण मुक्ताई! इथे गाणं तुटतं. छापील पुस्तकात ते अपूर्ण म्हणून दाखवलं आहे. पहिल्या तिन्ही कडव्यांनंतरही तिथे गाळलेल्या जागा आहेत; म्हणजे गाण्याचा काही भाग हरवला आहे. जे उरलं आहे, ते या भावा-बहिणीबद्दलच्या बहिणाबाईंच्या कौतुकावर थांबतं.