बहिणाबाईंची गाणी
उपननी
उपननी उपननी आता घ्या रे पाटया हाती राहा आता उपन्याले ऊभे तिव्हारीवरती चल ये रे ये रे वाऱ्या, ये रे मारोतीच्या बापा नको देऊ रे गुंगारा पुऱ्या झाल्या तुझ्या थापा!
मळणीनंतर उपणणी येते. या गाण्यात बहिणाबाई वाऱ्याची वाट पाहत ताटकळल्या आहेत. मळलेलं धान्य खळ्यात पडलं आहे, आणि वारा सुटल्याशिवाय पुढे काहीच होणार नाही. उपननी, उपननी, त्या हाक देतात: उपणणीची वेळ आली! सगळ्यांनी हातात पाट्या (टोपल्या) घ्या, आणि उपणायला तिव्हारीवर (उंच तिवईवर) चढा. उपणणारा उंच तिवईवर उभा राहून टोपलीतलं धान्य हळूहळू खाली ओतत असे. हलका भुसा वाऱ्याने एका बाजूला उडून जाई, आणि जड दाणे सरळ खाली पडत. म्हणून बहिणाबाई वाऱ्याला लाडाच्या नावाने हाक मारतात. ये रे, ये रे वाऱ्या, ये रे मारुतीच्या बापा! आता पुन्हा गुंगारा देऊ नकोस. तुझ्या थापा पुरे झाल्या!
उपननी
नही अझून चाहूल नको पाडू रे घोरात आज निंघाली कोनाची वाऱ्यावरती वरात? ये रे वाऱ्या घोंगावत ये रे खयाकडे आधी आज कुठे रे शिरला वासराच्या कानामध्यी!
तरी वाऱ्याची चाहूलही नाही. मला काळजीत पाडू नकोस, त्या विनवतात. आणि मग त्याची थट्टा करतात: आज कोणाची वरात वाऱ्यावर निघाली आहे रे? जणू वारा कुठल्यातरी लग्नाच्या वरातीबरोबर निघून गेला आहे, आणि त्यांना विसरला आहे. घोंगावत ये रे वाऱ्या, त्या म्हणतात; आणि आणखी कुठे जाण्याआधी पहिल्यांदा खळ्याकडे ये. आज कुठे जाऊन शिरलास? वासराच्या कानात! बहिणाबाईंचा टोमणा असा: खळ्यात कामाला यायचं सोडून हा वारा कुठल्यातरी वासराच्या कानात शिरून त्याला उधळायला लावतो आहे.
उपननी
भिनभिन आला वारा कोन कोनाशी बोलली? मन माझं हारखलं पानं झाडाची हालली! वारा आलारे झन्नाटया झाडं झुडपं डोलली धरा मदनाच्या पाटया खाले पोखरी चालली
आणि मग तो येतो. आधी हलकेच, भिनभिनत वारा येतो. बहिणाबाई विचारतात, कोण कोणाशी बोललं? ती सळसळ म्हणजे जणू दोघं हळू आवाजात कुजबुजत आहेत. झाडाची पानं हलतात, आणि त्यांचं मन हरखून जातं. मग वारा झन्नाट्याने येतो, आणि झाडंझुडपं डोलू लागतात. मळलेल्या धान्याच्या पाट्या धरा रे, त्या ओरडून सांगतात. खाली स्वच्छ दाणे पडतात, आणि रास वाढत जाते.
उपननी
देवा, माझी उपननी तुझ्या पायी इनवनी दैवा, तुझी सोपवनी माझ्या जीवाची कारोनी
गाण्याचा शेवट बहिणाबाई प्रार्थनेने करतात. देवा, त्या म्हणतात, माझी उपणणी म्हणजे तुझ्या पायी केलेली विनवणी. दैवा, ती मी तुझ्यावर सोपवते: ही माझ्या जिवाची कळकळीची प्रार्थना आहे. त्या तिवईवर चढल्या, पाट्या भरल्या, वाऱ्याला हाका मारल्या, त्याची थट्टाही केली. आता उरला फक्त वारा. आणि वाऱ्यावर कोणाचा हुकूम चालत नाही. म्हणून त्यांच्या हातात उरतं ते एकच: मागणं.