बहिणाबाईंची गाणी
पेरनी
पेरनी पेरनी आले पावसाचे वारे बोलला पोपया पेर्ते व्हा रे पेर्ते व्हा रे! पेरनी पेरनी आले आभायात ढग ढगात बाजंदी ईज करे झगमग पेरनी पेरनी आभायात गडगड बरस बरस माझ्या उरी धडधड
हे गाणं पेरणीचं आहे. पावसाळ्याच्या सुरुवातीचे ते आठवडे काळजीचे आणि आशेचे असतात. पेरणीपुरता पाऊस कधी पडतो, याची शेतकरी वाट बघत असतो. प्रत्येक कडव्याची सुरुवात एकाच हाकेने होते: “पेरनी पेरनी!” पावसाचे वारे आले, त्या म्हणतात, आणि पोपया (पावशा पक्षी) बोलला, “पेर्ते व्हा रे, पेर्ते व्हा रे!” पावसाच्या तोंडावर शेतकऱ्यांना या पक्ष्याच्या आवाजात हेच शब्द ऐकू येत. तो इशारा मिळाला की ते शेताकडे निघत. आभाळ ढगांनी भरून येतं. त्या ढगांत वीज एखाद्या बाजंदी कसरतपटूसारखी उड्या मारत लखलखते. वर गडगडाट होतो. बरस रे, बरस, त्या आभाळाला विनवतात; आणि त्यांच्या उरात धडधड होते.
पेरनी
पेरनी पेरनी काढा पांभरी मोघडा झडीन तो झडी कव्हा बर्साती चौघडा पेरनी पेरनी आला धरतीचा वास वाढे पेरनीची शेतकऱ्या, तुझी आस पेरनी पेरनी आता मिरूग बी सरे बोलेना पोपया पेर्ते व्हारे पेर्ते व्हारे!
पांभर (बी पेरायचं अवजार) आणि तिच्यावरचं बियांचं भांडं, मोघडा, बाहेर काढा, त्या म्हणतात. झडी लागायची तेव्हा लागेल; पण पावसाळ्याचा चौघडा कधी वाजणार? लग्नाची किंवा उत्सवाची सुरुवात चौघड्याच्या दणदणाटाने होई. पावसाळाही तसाच, दणक्यात आणि पूर्ण जोमाने यावा, अशी त्यांची इच्छा आहे. मातीचा वास दरवळतो आहे. आणि शेतकऱ्या, तुझी पेरणीची आस वाढतच चालली आहे. मग काळजी सुरू होते. शेतकरी पावसाचा हिशेब नक्षत्रांवर करत. जूनच्या सुरुवातीला लागणारं मिरूग (मृग नक्षत्र) हे पहिल्या पावसाचं नक्षत्र; त्यात पेरलेलं बी चांगलं येतं, असं मानत. आता मिरूगही सरत आलं, त्या म्हणतात, आणि पोपयाही गप्प झाला; “पेर्ते व्हा रे” म्हणेनासा झाला.
पेरनी
पेरनी पेरनी भीज भीज धर्ती माते बीय बियान्याचे भरून ठेवले पोते पेरनी पेरनी अवघ्या जगाच्या कारनी ढोराची चारनी कोटी पोटाची भरनी
म्हणून त्या धरतीलाच विनवतात. भिज, भिज गं धरतीमाते, त्या म्हणतात. बी-बियाण्याची पोती भरून तयार ठेवली आहेत. मग पेरणी एवढी महत्त्वाची का, तेही त्या सांगतात. ती एकट्या शेतकऱ्यासाठी नाही, त्या म्हणतात; अवघ्या जगासाठी आहे. ढोरांसाठी चारा, आणि कोट्यवधी पोटांची भरणी.
पेरनी
पेरनी पेरनी देवा, तुझी रे करनी दैवाची हेरनी माझ्या जीवाची झुरनी
पेरणी म्हणजे काय, हे बहिणाबाई शेवटी तीन छोट्या ओळींत सांगतात. शेतकरी शेत नांगरू शकतो, बी पोत्यांत भरून तयार ठेवू शकतो; पण पाऊस वेळेवर येईल की नाही, हे कोणाच्याच हातात नसतं. पेरणी म्हणजे देवा, तुझी करणी, त्या म्हणतात. ती दैवाची हेरनी (टेहळणी) आहे. आणि माझ्या जिवाची झुरणी आहे.