बहिणाबाईंची गाणी
माझ्या जीवा
जीव देवानं धाडला जल्म म्हने ‘आला आला’ जव्हा आलं बोलावनं मौत म्हने ‘गेला गेला’ दीस आला कामामधी रात नीजमधी गेली मरनाची नीज जाता जलमाची जाग आली
या गाण्यात बहिणाबाई आपल्याच जिवाशी बोलतात, आपल्यात राहणाऱ्या त्या ‘मी’शी; जणू एखाद्या मैत्रिणीशी गप्पा मारत आहेत. सुरुवात त्या जिवाच्या येण्या-जाण्यापासून करतात: तो येतो कुठून आणि जातो कुठे. देव जीव खाली धाडतो, आणि जन्म म्हणतो, “आला, आला!” मग एक दिवस त्याला परत बोलावणं येतं. आणि मरण म्हणतं, “गेला, गेला!” पुढे त्या सगळं आयुष्य एका दिवसात बसवतात. दिवस कामात गेला, रात्र झोपेत गेली. आणि मरणाची झोप संपली की जन्माची जाग येते. त्यांच्या मते मरण म्हणजे एका रात्रीची झोप, आणि नवा जन्म म्हणजे पुढची सकाळ.
माझ्या जीवा
नही सरलं सरलं जीवा तुझं येनं जानं जसा घडला मुक्काम त्याले म्हनती रे जीनं आला सास, गेला सास जीवा तुझं रे तंतर अरे जगनं - मरनं एका सासाचं अंतर!
म्हणजे हा फेरा कधी थांबतच नाही. जिवा, तुझं हे येणं-जाणं कधी संपत नाही, असं त्या म्हणतात. वाटेत जिथे तुझा मुक्काम पडतो, त्यालाच लोक जगणं म्हणतात. त्या यासाठी ‘मुक्काम’ हा शब्द वापरतात. रस्त्याने जाणारे गाडीवाले, पंढरपूरला पायी जाणारे वारकरी एखाद्या गावात रात्रीपुरते थांबत, आणि पहाटे पुढे निघत. आयुष्य म्हणजे खूप लांबच्या वाटेवरचा असाच एक मुक्काम. आणि तो मुक्कामही थोडाच. श्वास आला, श्वास गेला; जिवा, हेच तुझं तंत्र. जगणं आणि मरणं यांच्यात फक्त एका श्वासाचं अंतर!
माझ्या जीवा
येरे येरे माझ्या जीवा काम पडलं अमाप काम करता करता देख देवाजीचं रूप ऐक ऐक माझ्या जीवा पीडायेलाचं कन्हनं? देरे गांजल्याले हात त्याचं ऐक रे म्हननं
एका श्वासाचा मुक्काम, म्हणजे हातावर हात ठेवून बसायला वेळ नाही. म्हणून बहिणाबाई जिवाला कामाला बोलावतात. ये रे, ये रे माझ्या जिवा, अमाप काम पडलं आहे. आणि ते काम करता करताच देवाचं रूप बघ. मग त्या जिवाला ऐकायला सांगतात. कुणी वेदनेने कण्हतं आहे, ते तुला ऐकू येतं का? जो पिचला आहे, गांजला आहे, त्याला हात दे. तो काय म्हणतो ते नीट ऐकून घे. या गाण्यातला देव शेत किंवा चूल सोडून गेल्यावर भेटत नाही. तो कामातच दिसतो, आणि गरजवंताला मदत करणं हाही त्या कामाचाच भाग आहे.
माझ्या जीवा
अरे निमानतोंडयाच्या वढ पाठीवऱ्हे धांडा नाच नाच माझ्या जीवा संसाराचा झालझेंडा हास, हास माझ्या जीवा असा संसारत हास इडा पीडा संकटाच्या तोंडावऱ्हे कायं फास
गावच्या जत्रेत किंवा मिरवणुकीत एक जण उंच काठी खांद्यावर घेई, जिच्या टोकाला उत्सवाची पताका फडकत असे. ती काठी जड असे, तरीही तो ढोलाच्या तालावर तिच्यासह नाचत असे. आता बहिणाबाई आपल्या जिवाला त्याच्या पडलेल्या चेहऱ्यावरून रागावतात. अरे निमाणतोंड्या (तोंड पाडून बसलेल्या), हा धांडा (उंच काठी) उचलून पाठीवर घे. नाच, नाच माझ्या जिवा, संसाराचा झालझेंडा (उत्सवाची पताका) घेऊन! संसार म्हणजेच ती काठी: वाहायचं ओझंही, आणि नाचायचं कारणही. हस, हस माझ्या जिवा, त्या पुढे म्हणतात; संसारात हसत हसत चालत राहा. तुझ्या इडा-पिडेच्या, संकटांच्या तोंडाला काळं फास. चारचौघांत एखाद्याची नाचक्की करायची जुनी रीत म्हणजे त्याचं तोंड काळं करणं. बहिणाबाईंचं हसणं म्हणजे त्यांच्या संकटांचं तोंड काळं करणं.
माझ्या जीवा
जग जग माझ्या जीवा असं जगनं तोलाचं उच्च गगनासारखं धरत्रीच्या रे मोलाचं
शेवटी बहिणाबाई जिवाला सांगतात, कसं जगावं ते. जग, जग माझ्या जिवा, पण तोलाचं जगणं जग. तोल म्हणजे व्यापाऱ्याच्या तराजूवर धान्याचं खरं वजन. तोलाचं जगणं म्हणजे कसोटीला लावलं की जितकं भरायला हवं तितकं भरणारं जगणं. असं जगणं, त्या शेवटच्या ओळींत म्हणतात, “उच्च गगनासारखं, धरत्रीच्या रे मोलाचं.”