बहिणाबाईंची गाणी
विठ्ठल मंदिर
माझं इठ्ठल मंदीर अवघ्याचं माहेर मधि इठ्ठल - रखूमाई ऊभे इटेवर टाय वाजे खनखन मुरदुंगाची धून तठे चाललं भजन गह्यारी गह्यारीसन
हे गाणं आपल्याला गावच्या विठ्ठल मंदिरातल्या भजनात घेऊन जातं: मृदुंगाच्या पहिल्या थापेपासून दारातल्या शेवटच्या क्षणापर्यंत. सुरुवातीला बहिणाबाई सांगतात, हे देऊळ आहे तरी काय. माझं विठ्ठल मंदिर, त्या म्हणतात, सगळ्यांचं माहेर आहे. लग्न झालेली बाई सासरी राहते; हक्काने जावं आणि विसावा घ्यावा अशी तिची एकच जागा, ते माहेर. हे देऊळ सगळ्यांसाठी तसंच आहे. मधोमध विटेवर विठ्ठल आणि रखुमाई उभे आहेत. जुनी कथा अशी: एक भक्त आई-वडिलांच्या सेवेत गुंतला होता. देव भेटायला आला, तेव्हा त्याने ‘यावर उभा राहा’ म्हणून देवापुढे वीट फेकली. देव अजून त्या विटेवर वाट पाहत उभा आहे. टाळ खणखण वाजतात, मृदुंगाचा ठेका चालतो. भजन रंगत जातं, आणि सगळ्यांची मनं पुन्हा पुन्हा गहिवरून येतात.
विठ्ठल मंदिर
टायकऱ्याचा जमाव दंगला दंगला तुकारामाचा अभंग रंगला रंगला तुम्ही करा रे भजन ऐका रे कीर्तन नका होऊ रे राकेस सुध्द ठेवा मन
टाळकऱ्यांचा जमाव त्यात दंग झालाय, अगदी हरवून गेलाय. तुकारामांचा अभंग चांगलाच रंगलाय. मग बहिणाबाई ऐकणाऱ्या सगळ्यांकडे वळतात. तुम्ही भजन करा रे, त्या म्हणतात, कीर्तन ऐका. कीर्तनात सज्जनांच्या आणि दुष्टांच्या कथा येतात. त्यांचं सार त्या एका ओळीत सांगतात: राक्षस होऊ नका, मन शुद्ध ठेवा.
विठ्ठल मंदिर
आता सरला अभंग चालली पावली ‘जे जे इठ्ठल रखुमाई ईठाई माऊली’ शेतांमधी गये घाम हाडं मोडीसनी आता घ्या रे हरी नाम टाया पीटीसनी
आता अभंग संपतो आणि पावली सुरू होते. भजनी मंडळी एका तालात पुढे-मागे पावलं टाकतात आणि गजर करतात: “जय जय विठ्ठल रखुमाई! विठाई माऊली!” विठ्ठलाला आईच्या नावाने विठाई म्हणणं, ही त्याच्या भक्तांची सगळ्यात मायेची हाक. शेतात हाडं मोडून घाम गळतो, बहिणाबाई म्हणतात. आता टाळ्या पिटा आणि हरिनाम घ्या. ही माणसं दिवसभर रानात राबलेली. इथे त्यांच्याकडून एवढंच मागितलं जातं: टाळ्या वाजवा आणि गा.
विठ्ठल मंदिर
ऊभा भक्तीचा हा झेंडा हरीच्या नावानं हा झेंडा फडकावला ‘झेंडूला बोवानं’
हा भक्तीचा झेंडा इथे उभा आहे, बहिणाबाई म्हणतात, हरीच्या नावाने उभारलेला. आणि तो उभारला झेंडू बुवांनी. बहिणाबाई फक्त झेंडू बुवांचं नाव घेतात; गाण्यात त्यांच्याविषयी आणखी काही नाही. झेंडू बुवांनी झेंडा उभारला, यातला नाद मात्र मराठी कानाला लगेच जाणवतो. प्रत्येक विठ्ठल मंदिरावर भगवा झेंडा फडकत असे, आणि पंढरपूरला निघालेले वारकरी तो आपल्या दिंडीच्या पुढे धरत. म्हणून हा झेंडा म्हणजे विठ्ठलभक्तांच्या सगळ्या श्रद्धेची खूण.
विठ्ठल मंदिर
आता झाली परदक्षीना भूईले वंदन ‘हेचि दान देगा देवा’ आवरलं भजन आता फिरली आरती भजन गेलं सरी ‘बह्यना’ देवाचीया दारी ऊभी क्षनभरी
आता प्रदक्षिणा होते, आणि सगळे भुईला डोकं टेकवतात. “हेचि दान देगा देवा” म्हणून भजन आवरतं. तुकारामांच्या या अभंगात देवाकडे एकच मागणं आहे: तुझा विसर न व्हावा. भजनाच्या शेवटी हाच अभंग म्हणतात. मग आरती फिरते. देवापुढे निरांजनं ओवाळली जातात, आणि ताट प्रत्येकापुढे नेलं जातं; प्रत्येक जण ज्योतीवरून हात फिरवतो. भजन संपतं. आणि बहिणा, त्या स्वतःबद्दल म्हणतात, देवाच्या दारी क्षणभर उभी राहते. गायन थांबलं आहे. आपल्या देवासमोर त्या क्षणभर उभ्या आहेत, आणि तिथेच गाणं संपतं.