बहिणाबाईंची गाणी
माझी माय सरसोती
माझी माय सरसोती माले शिकवते बोली लेक बहिनाच्या, मनी किती गुपीतं पेरली!
बहिणाबाई कधी लिहायला-वाचायला शिकल्या नाहीत. मग त्यांचं शिक्षण कुठून आलं, ते त्या या गाण्यात सांगतात. सुरुवात होते सरसोतीपासून. विद्येची आणि वाणीची देवी सरस्वती, तिला त्या आपल्या बोलीत सरसोती म्हणतात. माझी माय सरसोती मला बोली शिकवते, त्या म्हणतात. आणि लेक बहिणाच्या मनात तिने किती गुपितं पेरून ठेवली आहेत! सरस्वती ही विद्वानांची आणि त्यांच्या पोथ्यांची देवी. बहिणाबाई तिला “माझी माय” म्हणतात, जणू तिनेच त्यांना घरी लहानाचं मोठं केलं. गुपितं “पेरली” हा शब्दही शेतकरणीचा आहे. गुपितांचं बी मनात पेरून ठेवलं आहे; ते आपल्या वेळेला उगवेल.
माझी माय सरसोती
माझ्यासाठी पांडुरंगा तुझं गीता - भागवत पावसात समावतं माटीमधी उगवतं! अरे देवाचं दर्शन झालं झालं आपसुक हिरिदात सूर्यबापा दाये अरूपाचं रूप!
मग त्या पांडुरंगाशी बोलतात. गीता आणि भागवत हे त्याचे मोठे पवित्र ग्रंथ. गावात ज्यांना वाचता येई, ते लोक त्या पोथ्या मोठ्याने वाचून दाखवत. बहिणाबाईंना वाचता येत नव्हतं, पण त्यांना त्याची गरजच नाही. पांडुरंगा, माझ्यासाठी तुझं गीता-भागवत पावसात सामावलं आहे, त्या म्हणतात; ते मातीतून उगवतं! पोथ्या जे शिकवतात, ते त्या पावसाकडून आणि पिकाकडून शिकतात. म्हणून देवाचं दर्शन त्यांना आपोआपच झालं, त्या म्हणतात. ते शोधायला त्या कुठे गेल्या नाहीत. पोथ्या सांगतात, देवाला डोळ्यांना दिसेल असं रूप नाही. पण बहिणाबाई म्हणतात, माझ्या हृदयात सूर्यबापा त्या अरूपाचं रूप दाखवतो.
माझी माय सरसोती
तुझ्या पायाची चाहूल लागे पानापानांमधी देवा तुझं येनंजानं वारा सांगे कानामधी फुलामधी समावला धरत्रीचा परमय माझ्या नाकाले इचारा नथनीले त्यांच काय?
आता देव त्यांना एकेका इंद्रियातून भेटतो. आधी कान. पानापानांत मला तुझ्या पावलांची चाहूल लागते, त्या देवाला सांगतात. देवा, तुझं येणं-जाणं वारा माझ्या कानात सांगतो. मग नाक. धरतीचा परिमळ फुलांमध्ये सामावलेला आहे. त्याबद्दल माझ्या नाकाला विचारा, त्या म्हणतात. नथनीला त्याचं काय? नथ नाकावरच तर बसलेली असते. सोन्याची, ठसठशीत, प्रत्येक सवाष्णीचा मानाचा दागिना. पण तिने आयुष्यात कधी एका फुलाचा वास घेतलेला नाही.
माझी माय सरसोती
किती रंगवशी रंग रंग भरले डोयात माझ्यासाठी शिरिरंग रंग खेये आभायात धर्ती मधल्या रसानं जीभ माझी सवादते तव्हा तोंडातली चव पिंडामधी ठाव घेते.
मग डोळे. देवा, तू किती रंग रंगवतोस, त्या म्हणतात; ते सगळे रंग माझ्या डोळ्यांत भरतात! माझ्यासाठी शिरिरंग आभाळात रंग खेळतो. शिरिरंग म्हणजे श्रीरंग, विठोबाचंच दुसरं नाव. नावातच रंग असलेला हा देव पहाटे आणि सांजेला आभाळभर रंग उधळतो, रंगपंचमीला लोक उधळतात तसा. शेवटी जीभ. धरतीतला रस माझी जीभ चाखते, त्या म्हणतात. पाऊस, माती, सूर्य, वारा आणि फुलं, सगळ्यांनी त्यांच्यापर्यंत देव आणला; आता तर धरतीच त्यांच्या तोंडात आहे. आणि मग तोंडातली ती चव माझ्या पिंडात खोलवर ठाव घेते, त्या म्हणतात.