बहिणाबाईंची गाणी
रायरंग
आला आला रायरंग करे लोकाचं रंजन हासवता हासवता घाले डोयात अंजन आला आला रायरंग देखा याची सपातनी भरे हिरीद काठोट झरे डोयाची माथनी
हे गाणं रायरंगाच्या (बहुरूप्याच्या) कौतुकाचं आहे. तो गावात दारोदार फिरे, एकामागून एक सोंगं घेई, आणि मूठभर धान्यासाठी किंवा एखाद्या पैशासाठी छोटासा प्रसंग करून दाखवी. आला, आला रायरंग! तो सगळ्यांचं मनोरंजन करतो. आणि हसवता हसवता डोळ्यांत अंजन घालतो. म्हणजे त्याच्या थट्टेतही शिकवण दडलेली असते; तो लोकांचे डोळे उघडतो. आला, आला रायरंग, त्या पुन्हा म्हणतात; बघा याचं कसब! हृदय काठोकाठ भरून येतं, आणि “डोयाची माथनी” झरू लागते: डोळे भरलेल्या माठासारखे वाहू लागतात. तो लोकांना जितक्या सहज हसवतो, तितक्याच सहज रडवतो.
रायरंग
रायरंग रे नाटक्या याच्या पोटाचं गऱ्हान नका म्हनू रे गऱ्हान घडे देवाचं पुरान कोन्ही म्हणे आलं दारी रायरंगाचं रे सोंग अरे त्याच सोंगामधी माले दिसे पांडुरंग!
रायरंग हा नाटक्या, सोंगाड्या. हे त्याच्या पोटाचं गाऱ्हाणं; हे सगळं तो पोटासाठी करतो. पण याला गाऱ्हाणं म्हणू नका, बहिणाबाई लगेच म्हणतात. यातून तर देवाचं पुराण घडतं. कोणी म्हणतं, “रायरंगाचं सोंग दारात आलंय.” पण त्या सोंगातच, त्या म्हणतात, मला पांडुरंग दिसतो. इतरांना दिसतो रंग फासलेला, सोंग घेतलेला, भिक्षा मागणारा माणूस. बहिणाबाईंना मात्र दारात उभा देव दिसतो.
रायरंग
आला रायरंग दारी याचं फेडा तरी रीन अरे थकले भागले त्याचा घालवतो शीन नका म्हणू रे भिकारी जरी तुम्ही नानावटी करा गुनाची कदर हात घाला कनवटी
म्हणून त्या शेजाऱ्यांना सांगतात, आपण त्याचं देणं लागतो. रायरंग तुमच्या दारी आला आहे; त्याचं ऋण तरी फेडा. थकल्या-भागल्यांचा शीण तो घालवतो. शेतात राबून थकलेल्या माणसांना त्याची थट्टा-मस्करी म्हणजे विसावाच. त्या म्हणतात ते ऋण हेच. तुम्ही नानावटी (श्रीमंत सावकार) असलात, तरी त्याला भिकारी म्हणू नका, त्या बजावतात. त्याच्या गुणांची कदर करा. आणि कनवटीला हात घाला. गावचे पुरुष पैसे कमरेला कापडाच्या गाठीत बांधून ठेवत; तीच कनवटी. ती गाठ सोडा आणि त्याला द्या, असं त्या सांगतात.