बहिणाबाईंची गाणी
चुल्हा पेटता पेटेना!
घरी दाटला धुक्कय कसा हटता हाटेना माझे डोये झाले लाल चुल्हा पेटता पेटेना कसा पेटता पेटेना चुल्हा किती फुका फुका लागल्या रे घरांमधी अवघ्याले भुका भुका
हे बहिणाबाईंच्या स्वयंपाकघरातलं गमतीचं गाणं आहे; ज्या दिवशी चूल पेटता पेटत नाही, त्या दिवसाचं. चुलीत काटक्या आणि शेणी घालत. सरपण ओलसर असलं, की चूल नुसती धुमसत राहते. घरात धूर दाटला आहे; कितीही हटवला तरी हटत नाही. त्यांचे डोळे लाल झाले, आणि चूल काही पेटता पेटत नाही. त्या पुन्हा पुन्हा फुंकतात, आणि इकडे घरात सगळ्यांना भुका लागल्या आहेत.
चुल्हा पेटता पेटेना!
आता सापडेना हाती कुठे फूकनी बी मेली कुठे पट्टवकरीन - ‘नूरी’ पयीसन गेली आता गेल्या सरीसनी पेटीमधल्या आक्काड्या सर्व्या गेल्या बयीसनी घरामधल्या संकाड्या
आता फुंकणी हाताला सापडत नाही. कुठे मेली ती फुंकणी? आणि ती “पट्टवकरीन नूरी” कुठे पळून गेली? फुंकणी म्हणजे साधारण हातभर लांबीची लोखंडाची पोकळ नळी. बाई एक टोक ओठांना लावे आणि दुसऱ्या टोकातून निखाऱ्यांत फुंकर घाली. तेव्हा विस्तव जागा होई. अडचणी वाढतच जातात. पेटीतल्या आगकाड्या संपल्या. जाळ लावायला घरात ठेवलेल्या वाळक्या काटक्याही सगळ्या जळून गेल्या.
चुल्हा पेटता पेटेना!
पेट पेट धुक्कायेला, किती घेसी माझा जीव आरे इस्तवाच्या धन्या! कसं आलं तुले हीव!
मग त्या चुलीवरच उलटतात, आणि रुसलेल्या मुलाला रागवावं तसं तिला रागवतात. पेट, पेट रे धुरकट्या! किती माझा जीव घेशील? मग येतो त्यांचा विनोद. अरे विस्तवाच्या धन्या, त्या ओरडतात, तुला रे कसं हीव (थंडी) भरलं? अग्नी म्हणजे उष्णतेचा राजाच; घरात ज्याला कधीच थंडी वाजू नये, असा तो एकटाच. तोच इथे चुलीत कुडकुडत बसला आहे, इतका गारठून की पेटतच नाही. आणि त्या मात्र त्याच्यावर फुंकून फुंकून धापा टाकत आहेत.
चुल्हा पेटता पेटेना!
तशी खाबांशी फूकनी सापडली सापडली फुकी - फुकीसनी आग पाखडली पाखडली! आरे फूकनी फूकता इस्तो वाजे तडतड तव्हा धगला धगला चुल्हा कसा धडधड
तेवढ्यात खांबापाशी ती सापडते: फुंकणी! सापडली, सापडली! त्या फुंकून फुंकून विस्तव फुलवतात. त्यांच्या शब्दांत चुलीचे आवाजच उमटतात. नळीतून फुंकर घालताच विस्तव तडतड वाजतो. मग चूल धगधगते, धडधड पेटते. एवढी मनधरणी, एवढं रागावणं झाल्यावर रुसलेल्या चुलीतून एकदम जाळ धडाडतो.
चुल्हा पेटता पेटेना!
मंग ठाकला ऊसासा थोडा घेतला इसावा एकदाचा आदयला झट चुल्ह्यावर तावा आता रांधते भाकर चुल्ह्यावर ताजी ताजी मांघे शिजे वजेवजे भांग चुल्हीवर भाजी
मग त्या एक उसासा सोडतात, जरा विसावतात. आणि एकदाचा तवा झटकन चुलीवर आदळतात. आता त्या चुलीवर ताजी ताजी भाकर करतात. मागच्या छोट्या चुलीवर भाजी हळूहळू शिजते. गावच्या चुलीला मुख्य तोंडामागे बहुधा दुसरं, लहान तोंड असे; त्यालाही त्याच जाळाची धग मिळे. पुढे भाकरी होत, आणि मागे भाजी किंवा डाळ मंद आचेवर शिजे.
चुल्हा पेटता पेटेना!
खूप रांधल्या भाकरी दुल्ळी गेली भरीसनी मंग हात धोईसनी इस्त्यावर पडे पानी इस्त्यावर पडे पानी आली वाफ हात लासे तव्हा उचलता तावा खसा खदखदा हासे!
त्या भाकरींची चळत रचतात, आणि दुल्ळी (भाकरीची टोपली) काठोकाठ भरते. मग हात धुताना थोडं पाणी तापल्या विस्तवावर पडतं. फसकन वाफ उठते, आणि हाताला चटका बसतो. एवढ्या खटपटीनंतरही चुलीकडे त्यांच्यासाठी आणखी एक खोडी शिल्लक असते. त्या तवा उचलतात, तर चूल त्यांना कशी खदखदा हसते, चुरचुरत, फसफसत!