बहिणाबाईंची गाणी
आता माझा माले जीव
अरे रडता रडता डोये भरले भरले आसू सरले सरले आता हुंदके उरले! आसू सरले सरले माला मलेच इसावा आस आसवा बिगर रडू नको माझ्या जीवा!
हे एका विधवेचं गाणं आहे. बहिणाबाईंचे पती लहान वयातच गेले. या गाण्यात त्या आपल्याच मनाशी बोलतात: आधी दुःखात बुडून, आणि मग हळूहळू बळ गोळा करत. गाणं सुरू होतं ते रडण्याच्या भरातच. रडून रडून डोळे भरून आले, त्या म्हणतात. आता आसवंही संपली; फक्त हुंदके उरले. मग त्या स्वतःला सावरतात. आसवं संपली, आता मीच माझा इसावा (विसावा), असं त्या म्हणतात. आता टेकायला दुसरा कोणी आधार उरलेला नाही. आशा धर, त्या स्वतःला सांगतात; पण ती आसवांतून येणारी नको. रडू नको माझ्या जिवा!
आता माझा माले जीव
सांग सांग धर्ती माता अशी कशी जादू झाली झाड गेलं निंधीसनी मांघे सावली ठरली देव गेले देवाघरी आठी ठेयीसनी ठेवा डोयापुढे दोन लाल रडू नको माझ्या जीवा!
मग त्या धरतीलाच एक अजब गोष्ट विचारतात. सांग गं धरतीमाते, ही कसली जादू? झाड निघून गेलं, आणि त्याची सावली मात्र मागे थांबून राहिली. ते झाड म्हणजे त्यांचे पती. पुढच्याच ओळीत त्या ते सांगूनही टाकतात: माझे देव देवाघरी गेले. त्या काळी बायको नवऱ्याला देवच मानायची. ते गेले, पण त्यांची सावली उरली आहे: आठवणींचा ठेवा ते मागे ठेवून गेले. आणि डोळ्यांपुढे दोन लाल (लाडकी मुलं)ही ठेवून गेले. म्हणून त्या पुन्हा स्वतःला बजावतात: रडू नको माझ्या जिवा!
आता माझा माले जीव
रडू नको माझ्या जीवा तुला रडयाची रे सव रडू हासव रे जरा त्यात संसाराची चव!
आता त्या आपल्या मनाला जरा कडक शब्दांत सांगतात. रडू नको माझ्या जिवा, त्या म्हणतात. तुला रडायची सव (सवय) लागली आहे. दुःखाचीसुद्धा सवय होऊन बसते, आणि ती त्यांना होऊ द्यायची नाही. तुझ्या रडण्यालाच जरा हसव, त्या मनाला सांगतात. त्यातच तर संसाराची खरी चव आहे. संसार कधीच नुसता गोड नसतो, असं त्यांना म्हणायचं आहे. आसवं थांबायची वाट बघत बसून ती चव येत नाही; आसवांतून हसण्यात ती असते.
आता माझा माले जीव
कुंकू पुसलं पुसलं आता उरलं गोंधन तेच देइन देइन नशिबाले आवतन जरी फूटल्या बांगडया मनगटी करतूत तुटे मंगयसूतर उरे गयाची शपत
मग त्या वैधव्याच्या खुणा एकेक करून पाहतात. त्यांच्या काळी नवरा गेला की बाईच्या कपाळाचं कुंकू पुसलं जाई, हातातल्या काचेच्या बांगड्या फोडल्या जात, आणि गळ्यातलं मंगळसूत्र काढलं जाई. कुंकू पुसलं गेलं, त्या म्हणतात; पण कपाळावरचं गोंधन (गोंदण) उरलं आहे, आणि ते कोणालाही पुसता येणार नाही. तीच खूण मी नशिबाला आवतन (आमंत्रण) म्हणून देईन, असं त्या म्हणतात. ये, माझ्यासमोर उभं राहा, असं त्या नशिबालाच आव्हान देत आहेत. बांगड्या फुटल्या, त्या पुढे म्हणतात; पण मनगटात करतूत (कर्तृत्व) अजून आहे. मंगळसूत्र तुटलं; पण ज्या शपथेचं ते प्रतीक होतं, ती गळ्याची शपथ उरली आहे.
आता माझा माले जीव
नका नका आयाबाया नका करू माझी कीव झालं माझं समाधान आता माझा माले जीव
शेवटी बहिणाबाई आपल्या मनाकडून गावातल्या आयाबायांकडे वळतात. त्या बायकांना फक्त बहिणाबाईंनी काय गमावलं, तेवढंच दिसतं. नका गं, नका, त्या म्हणतात, माझी कीव करू नका. माझं समाधान झालं आहे. आता माझा जीव माझा आहे.