बहिणाबाईंची गाणी
माहेर
बापाजीच्या हायलीत येती शेट शेतकरी दारी खेटराची रास घरी भरली कचेरी गावामधी दबदबा बाप महाजन माझा त्याचा काटेतोल न्याव जसा गावामधी राजा
या गाण्यात बहिणाबाई आपल्या माहेरची आठवण काढतात. आधी घरातली एकेक माणसं, आणि मग माहेरची वाट. सुरुवात वडिलांपासून, बापाजींपासून होते. त्यांच्या हायलीत (मोठ्या वाड्यात) शेटजी आणि शेतकरी येतात. दारात खेटरांची रास पडलेली असते, आणि आत जणू कचेरी भरलेली असते. गावात लोक वहाणा बाहेर काढून आत जात. त्यामुळे दारातल्या ढिगावरून आत किती माणसं आहेत ते कळायचं. माझे वडील गावचे महाजन, त्या म्हणतात; गावात त्यांचा मोठा दबदबा. त्यांचा न्याय काट्यावर तोलल्यासारखा अचूक. गावात ते जणू राजाच होते.
माहेर
माय भीमाई माऊली जशी आंब्याची साऊली आम्हाईले केलं गार सोता उन्हात तावली तुझे भाऊ देवा घरी नही मायबाप तुले तुले कशाचं माहेर लागे कुलूप दाराले
मग आई. माझी आई भीमाई माऊली, त्या म्हणतात; आंब्याच्या सावलीसारखी. तिने आम्हाला गारवा दिला आणि स्वतः उन्हात तापत राहिली. उन्हाळ्यात गावात सगळ्यात गार जागा म्हणजे मोठ्या आंब्याचं झाड. सगळे त्याच्या सावलीत विसावत, आणि झाड मात्र भर उन्हात उभं असे. मग बहिणाबाई आईशी तिच्याच आयुष्याबद्दल बोलतात, आणि गाण्यावर सावट येतं. आई, तुझे भाऊ देवाघरी गेले, त्या म्हणतात; तुला आई-बाप नाहीत. मग तुला कसलं माहेर? त्याच्या दाराला कुलूप लागलंय. भीमाईने लेकरांना परत यायला घर दिलं, पण तिचं स्वतःचं माहेर उरलं नाही.
माहेर
भाऊ ‘घमा’ गाये घाम ‘गना’ भगत गनात ‘घना’ माझा लिखनार गेला शिक्याले धुयात आम्ही बहीनी ‘आह्यला’ ‘सीता, तुयसा, बहीना’ देल्या अशीलाचे घरी सगेसाई मोतीदाना
या दुःखाच्या विचारानंतर बहिणाबाई पुन्हा पूर्वीच्या घराकडे वळतात. भावा-बहिणींनी भरलेलं ते घर. भाऊ घमा नावाप्रमाणेच शेतात घाम गाळतो. गना भगत भजनी मंडळीत बसून भजन गातो. आणि माझा घना, त्या म्हणतात, लिहिणारा; तो शिकायला धुळ्याला गेला. मग चौघी बहिणी: अहिल्या, सीता, तुळसा आणि स्वतः बहिणा. आम्हा सगळ्यांना चांगल्या, खानदानी घरी दिलं, त्या म्हणतात; सगळ्या सारख्या, मोत्याच्या दाण्यांसारख्या. सरातले मोती एकमेकांशी जुळणारे असतात, आणि प्रत्येक मोती मोलाचा. त्या काळी मुलीचं लग्न लहानपणीच होई आणि ती नवऱ्याच्या गावी नांदायला जाई. प्रत्येक लेक चांगल्या घरी पडली, हाच बापाचा अभिमान.
माहेर
लागे पायाला चटके रस्ता तापीसनी लाल माझ्या माहेराची वाट माले वाटे मखमल जीव व्हतो लाही लाही चैत्र वैसागाचं ऊन पाय पडता ‘लौकीत’ शीन जातो निंघीसन
आता माहेरची वाट. पायाला चटके बसतात, त्या म्हणतात; रस्ता तापून लाल झालाय. पण माहेरची वाट मला मखमलीसारखी वाटते. चैत्र-वैशाखाच्या उन्हात जीव लाही लाही होतो. पण वाटेतल्या लहानशा लौकी नदीत पाय पडताच सगळा शीण निघून जातो. याच दिवसांत आखाजी (अक्षय्य तृतीया) येई. वैशाखातल्या या खानदेशी सणाला लग्न झालेल्या लेकी माहेरी येत, झाडांना झोके बांधत आणि गाणी म्हणत. म्हणून माहेरची वाट वर्षातल्या सगळ्यात कडक उन्हातच चालावी लागे.
माहेर
तापीवानी नही थडी जरी वाहे थोडी थोडी पानी ‘लौकी’चं नित्तय त्याले अम्रीतीची गोडी माहेरून ये निरोप सांगे कानामंधी वारा माझ्या माहेराच्या खेपा ‘लौकी’ नदीले इचारा!
बहिणाबाई त्या लहानशा नदीपाशीच रेंगाळतात. लौकी लहान आहे. खानदेशातल्या मोठ्या तापीसारखी उंच थडी (काठ) तिला नाही, आणि तिच्यातून पाणीही थोडंच वाहतं. पण बहिणाबाईंना तिचं पाणी नेहमी अमृतासारखं गोड लागतं. माहेरून निरोप येतो, त्या पुढे म्हणतात, आणि वारा तो माझ्या कानात सांगतो. प्रत्येक खेपेला त्यांनी ही नदी ओलांडली, म्हणून खेपांची मोजदाद तिच्याकडेच आहे. मी माहेरी किती खेपा केल्या? लौकीलाच विचारा!