बहिणाबाईंची गाणी
आप्पा महाराज
नाम जपता जपता ‘जे जे रामकृस्न हरी’ आप्पा महाराज गेले गेले आज देवाघरी! जसा पुत्रू ‘रामदास’ आन सून ‘सीतामाई’ तसा लोकावरी जीव मनी दुजाभाव नही
हा बहिणाबाईंनी आप्पा महाराजांसाठी केलेला विलाप आहे. आप्पा महाराज जळगावचे एक सत्पुरुष. जळगाव म्हणजे बहिणाबाईंच्या गावाजवळचं बाजारपेठेचं शहर. आप्पा महाराज आज गेले, आणि अख्खं शहर त्यांच्यासाठी शोक करतंय; त्यांच्याबरोबर बहिणाबाईही. वारकऱ्यांच्या भक्तीचा गाभा म्हणजे नाम. आप्पा महाराज जाताना त्यांच्या ओठांवर तेच नाम होतं, असं बहिणाबाई म्हणतात. “जय जय रामकृष्ण हरी” हा वारकऱ्यांचा जप करता करता ते आज देवाघरी गेले. मग त्या सांगतात, आप्पा महाराज कसे होते. मुलगा रामदास आणि सून सीतामाई यांच्यावर त्यांचा जेवढा जीव, तेवढाच सगळ्या लोकांवर. हा आपला, तो परका, असा दुजाभाव त्यांच्या मनात कधी नव्हता.
आप्पा महाराज
उभ्या गावाचे कैवारी खरे रामाचे पुजारी आप्पा महाराज गेले - सोडीसनी देवाघरी आसू लोकाचे गयाले जशा पावसाच्या सरी आप्पा महाराज गेले गेले आज देवाघरी
ते अख्ख्या गावाचे कैवारी होते, त्या म्हणतात, आणि रामाचे खरे पुजारी. राम हेच त्यांचं दैवत. असे आप्पा महाराज आपल्याला सोडून देवाघरी गेले. लोकांच्या डोळ्यांतून पावसाच्या सरींसारखे आसू गळू लागले. आणि शेवटी पुन्हा तेच धृपद येतं: आप्पा महाराज गेले, आज देवाघरी गेले. पावसाची ही उपमा शेतकरी बाईचीच. खानदेशातलं गाव उन्हाळाभर पावसाची वाट बघायचं. आणि पाऊस आला की सगळीकडे एकदम जोराच्या सरी कोसळायच्या. शहरही तसंच रडलं: इथे एक, तिथे एक असं नाही, तर सगळे मिळून.
आप्पा महाराज
आप्पाजीची दयामाया किती पार नाही त्याले तुम्ही इचारा इचारा ‘बाबजीच्या समाधीले’ ‘तुकाराम, मुक्ता जना’ मरीसनी रे जगले आता कसं म्हनू तरी आप्पा महाराज मेले?
आप्पाजींच्या दयामायेला पारावार नव्हता, त्या म्हणतात. शंका असेल तर बाबाजींच्या समाधीला जाऊन विचारा. आप्पाजींना जवळून ओळखणारी जागा म्हणून बहिणाबाई आपल्याला तिथे पाठवतात. मग त्या स्वतःच्याच दुःखाला आवर घालतात. तुकाराम, मुक्ताई, जनाबाई मरूनही जगले, त्या म्हणतात. पंढरीच्या वाटेवर वारकरी आजही त्यांचे अभंग गातात. ते जर आपल्या अभंगांत जिवंत आहेत, तर आप्पा महाराज मेले असं आता कसं म्हणू, असं त्या विचारतात.
आप्पा महाराज
किती भजन किर्तन रामनामाची लहेर केलं रामाचं मंदीर संत लोकाचं माहेर राम लक्षूमन सीता बसवले रे मंदीरी त्याले सोन्याचा कयस जागा संगमरवरी
आता त्यांना आप्पा महाराजांनी मागे ठेवलेलं सारं आठवतं. किती भजनं, किती कीर्तनं! रामनामाची जणू लाटच उसळली होती. त्यांनी रामाचं मंदिर बांधलं, आणि ते संतजनांचं माहेर झालं. लग्न झालेली मुलगी माहेरी जाते ती विसावा घ्यायला, सुखाने चार घास खायला, मायेची ऊब घ्यायला. साधुसंतांना आणि वारकऱ्यांना ते मंदिर तसंच वाटायचं. त्या मंदिरात त्यांनी राम, लक्ष्मण आणि सीता यांना बसवलं. वर सोन्याचा कळस चढवला, आणि खाली संगमरवरी फरशी केली.
आप्पा महाराज
दरसाल दहा दिसा येतो उच्छावाले भर वाहनांत बशीसनी येती दहा अवतार दाही सरता वहनं आली एकदाशी मोठी मंग सवारला रथ झाली गावांमधी दाटी
मग बहिणाबाईंना उत्सव आठवतो. दरवर्षी दहा दिवस या उत्सवाला भर येतो, त्या म्हणतात. देवाचं एकेक रूप आपापल्या वाहनावर बसून बाहेर पडतं; असे दहा अवतार. विष्णूने दहा अवतार घेतले, असं मानतात; राम आणि कृष्ण त्यांतलेच. उत्सवात रोज देवाला त्यांपैकी एका अवताराचा साज चढवायचे. मग कोरीव पक्षी, घोडा किंवा हत्ती अशा वाहनावर बसवून त्याला गावभर मिरवायचे. दहाही वाहनं फिरून झाली की मोठी एकादशी येते, असं त्या पुढे सांगतात. मग रथ सजतो, आणि गावात गर्दीच गर्दी होते.
आप्पा महाराज
चार फोडले नारय अरे, चाऱ्ही चाकावरी सर्व्या मयातले फुलं चढवले रथावरी रस्त्यावर शीपडल्या लाखो पान्याच्या घागरी रथ चाले घडाघडा लागे चाकाले मोगरी
मग येतो रथाचा दिवस. चार नारळ फोडले जातात, रथाच्या चारही चाकांवर एकेक. सगळ्या मळ्यांतली फुलं रथावर चढवली जातात. रस्त्यावर पाण्याच्या लाखो घागरी शिंपडल्या जातात. रथ घडघडत चालतो, आणि त्याच्या चाकांना मोगरी लावलेल्या असतात. मोगरी म्हणजे लाकडी पाचर. देवळाच्या रथाबरोबर माणसं चालायची, आणि ही पाचर चाकाखाली सारून रथाला आवर घालायची, त्याला वळवायची.
आप्पा महाराज
रथ चालता चालता पुढे मानसाची थाप रथावऱ्हले सारथी तठे दादाजी सराप सर्व्या बजाराचे केये माझ्या रथाची वानगी घरोघरी ऐपतीत मिये पैशाची कानगी लोक आले दर्सनाले लोक झुंड्यावर झुंड्या रथापुढती चालल्या किती भजनाच्या दिंड्या
रथ चालत असतो, आणि त्याच्या पुढे माणसांचा लोंढा असतो, त्या म्हणतात. वर बसून रथ हाकणारे सारथी आहेत दादाजी सराफ. बाजारातली सगळी केळी “माझ्या रथाला” नैवेद्य म्हणून जातात, असं त्या म्हणतात; तो रथ त्यांना आपलाच वाटतो. घरोघरून ज्याच्या त्याच्या ऐपतीप्रमाणे पैशाची वर्गणी येते. देवदर्शनाला लोकांच्या झुंडीच्या झुंडी आल्या आहेत. आणि रथापुढे वारकऱ्यांच्या कितीतरी दिंड्या भजन करत चालल्या आहेत.
आप्पा महाराज
ज्यांनी केली कार्तीकीले ‘जयगावाची’ पंढरी आप्पा महाराज गेले गेले म्हनू कसं तरी?
दरवर्षी कार्तिकी एकादशीला वारकरी विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी पंढरपुरात गर्दी करतात. आप्पा महाराजांनी कार्तिकीला जळगावचीच पंढरी केली, असं बहिणाबाई म्हणतात. आत्ता त्यांनी वर्णन केलेला उत्सव हाच: पंढरपूरचा मोठा दिवस थेट जळगावात आलेला. म्हणून त्या पुन्हा एकदा विचारतात, आणि आता त्या प्रश्नामागे हा सगळा उत्सव उभा आहे. हे सगळं ज्यांनी घडवलं, ते आप्पा महाराज गेले, असं तरी कसं म्हणू?