बहिणाबाईंची गाणी
हिरीताचं देनं घेनं
नको लागू जीवा, सदा मतलबापाठी हिरीताचं देनं घेनं नही पोटासाठी उभे शेतामधी पिकं ऊन वारा खात खात तरसती ‘कव्हा जाऊ देवा, भुकेल्या पोटात’ पेटवा रे चुल्हा आता, मांडा ताटवाटी नको लागू जीवा, सदा मतलबापाठी
या गाण्याला एक ध्रुवपद आहे. प्रत्येक कडव्यानंतर बहिणाबाई ते आपल्या जिवाला ऐकवतात: “नको लागू जीवा, सदा मतलबापाठी.” याचं कारण आहे हिरीताची (हिरव्या सृष्टीची) रीत. हिरवं रान ऊन-वारा झेलत उभं राहतं आणि आपलं धान्य देतं; पण स्वतःचं पोट भरायला कधीच नाही. मग त्या आपल्याला दाखवतात. शेतात पिकं उभी आहेत, दिवसेंदिवस ऊन-वारा खात. आणि त्यांना एकच आस लागली आहे: “देवा, कधी जाऊ भुकेल्या पोटात?” धान्यालाच भुकेल्याच्या पोटात जायची ओढ आहे. म्हणून, त्या म्हणतात, आता चूल पेटवा, ताट-वाटी मांडा. आणि पुन्हा तेच: जिवा, सदा स्वार्थामागे लागू नकोस.
हिरीताचं देनं घेनं
पाहीसनी रे लोकाचे यवहार खोटे नाटे तव्हा बोरी बाभयीच्या आले अंगावर काटे राखोयीच्यासाठी झाल्या शेताले कपाटी नको लागू जीवा, सदा मतलबापाठी
धान्य स्वतःला देऊन टाकतं; आता बहिणाबाई सांगतात, काही झाडांना काटे कसे आले. बोरी-बाभळींनी लोकांचे खोटे-नाटे व्यवहार पाहिले. तेव्हा त्यांच्या अंगभर काटे आले, आणि शेताची राखण करायला त्या कपाटी (काटेरी कुंपण) होऊन त्याच्याभोवती उभ्या राहिल्या. खानदेशात शेतकरी याच झाडांच्या काटेरी फांद्या तोडून शेताभोवती रचत, म्हणजे मोकाट गुरं आणि चोर आत येऊ नयेत. बहिणाबाई याचं श्रेय झाडांना देतात: माणसं फसवतात, म्हणून त्यांनी अंगावर हत्यारं घेतली. त्यांचे काटेसुद्धा दुसऱ्यांच्या कामी येतात. झाडं स्वतःचं नव्हे, पिकाचं रक्षण करतात. आणि म्हणून ध्रुवपद परत येतं: जिवा, सदा स्वार्थामागे लागू नकोस.
हिरीताचं देनं घेनं
किती भरला कनगा भरल्यानं होतो रिता हिरीताचं देनं घेनं नही डाडोराकरता गेली देही निंघीसनी नाव रे शेवटी नको लागू जीवा, सदा मतलबापाठी
शेवटच्या कडव्यात त्या आपल्या साठवणीकडे वळतात. कणगा (धान्याची कोठी) कितीही भरला, तरी तो भरतो तो पुन्हा रिकामा होण्यासाठीच, असं त्या म्हणतात. सुगी झाली की प्रत्येक शेतकरी आपलं धान्य उंच कणग्यात भरून ठेवी. वर्षभर त्यातून जेवणागणिक काढलं जाई, आणि पुढचं पीक येईपर्यंत कणगा रिकामा होऊन उभा असे. हिरव्या सृष्टीचं देणं-घेणं तुझ्या डाडोऱ्यासाठी (पोटासाठी) नाही, त्या पुन्हा म्हणतात. देह या जगातून निघून जातो, आणि शेवटी नाव तेवढं उरतं. “नको लागू जीवा, सदा मतलबापाठी.”