संत कबीर · अंतरीचा देव
अंतराकाशातले दिवे
ग्रह चंद्र तपन जोत बरत है सुरत राग निरत तार बाजै नौबतिया घुरत है रैन दिन सुन्न में कहै 'कबीर' पिउ गगन गाजै क्षण और पलक की आरती कौन सी रैन-दिन आरती विस्व गावै घुरत निस्सान तँह गैब की झालर गैब की घंट का नाद आवै कहै 'कबीर' तँह रैन दिन आरती जगत के तखत पर जगत साईं कर्म और भर्म संसार सब करत हैं पीव की परख कोई प्रेमी जानै सुरत औ निरत धार मन में पकड़ कर गंग और जमन के घाट आनै पाँच को नाथ करि साथ सोंह लिया अधर दरियाव का सुक्ख मानैं कहैं 'कबीर' सोई सन्त निर्भय धरा जन्म और मर्न का मर्म भानै नीर निर्मल तहाँ रैन-दिन झरत है जनम और मर्न तब अन्त पाई देख वोजुद में अजब बिसराम है होय मौजूद तो सही पावै
ग्रह, चंद्र आणि सूर्य दिवे बनून तेवत आहेत. देवाकडे लागलेले मनाचे लक्ष, म्हणजे सुरत, राग आळवते; आणि त्याच्यात मन बुडून जाणे, म्हणजे निरत, तारा छेडते. शून्यात रात्रंदिवस नौबत वाजते; शून्य म्हणजे विचारांपलीकडची आतली निश्चल पोकळी. आणि प्रियकर आतल्या आकाशात गर्जना करतो. क्षणभर, पापणी लवेपर्यंतच दिवे ओवाळायचे, ही कसली आरती? सारे विश्व रात्रंदिवस त्याची आरती गाते. तिथे मोठे नगारे घुमतात, अदृश्याच्या झांजा वाजतात आणि अदृश्य घंटेचा नाद येतो. ही आरती कधीच थांबत नाही: जगाच्या सिंहासनावर जगाचा स्वामी बसला आहे. जग कर्मकांडात आणि भ्रमात गुंतले आहे; प्रियकराची पारख एखादा प्रेमीच जाणतो. तो सुरत आणि निरत यांची धार मनात घट्ट धरतो, आणि त्यांना गंगा-यमुनेच्या घाटावर आणतो. योगी शरीरातल्या श्वासाच्या दोन नाड्यांना याच दोन नद्यांची नावे देतात. तो पाचही इंद्रियांना वेसण घालून आपल्याबरोबर ठेवतो. तो सोहं धरतो; सोहं म्हणजे ‘मी तोच आहे’; योग्यांना हे शब्द श्वासात ऐकू येतात. मग कशाच्याही आधाराविना आकाशात वाहणाऱ्या नदीचे सुख तो अनुभवतो. कबीर म्हणतात, असा संत निर्भय असतो; जन्म-मरणाचा भ्रम त्याने तोडून टाकलेला असतो. तिथे रात्रंदिवस निर्मळ पाणी झरते, आणि जन्म-मरण संपते. स्वतःच्याच आत एक अद्भुत विसावा आहे; जो खरोखर तिथे पोचतो, त्यालाच तो मिळतो.
अंतराकाशातले दिवे
सुरत की डोर सुख-सिध का झूलना घोर की सोर तँह नाद गावै नीर बिन कँवल देख अति फुलिया कहै 'कबीर' मन भँवर छावै चक्र के बीच में कँवल अति फुलिया तासु का सुख कोई सन्त जानै शब्द की घोर चहुँ ओर तँह होते है असीम समुंदर की सुख मानै कहै 'कबीर' यो डूब सूख सिध में जन्म और मरन का भर्म भानै पाँच की प्यास तँह देख पूरी भई तीन की ताप तँह लगै नाहीं कहै 'कबीर' यह अगम का खेल गैब का चाँदना देख माहीं जनम-मरन जहाँ तारी परत है होत आनंद तँह गगन गाजै उठत झनकार तँह नाद अनहद घुरै तिरलोक महल के प्रेम बाजै चंद तपन कोटि दीप बरत है तूर बाजै तहाँ सन्त झूलै प्यार झनकार तँह नूर बरसत रहे रस पीवै तँह भक्त झूलै जनम-मरन बीच देख अंतर नही दच्छ और बाम यूँ एक आही कहैं 'कबीर' या सैन गूँगा तई वेद कत्तेब की गम्म नाही अधर आसन किया अगम प्याला पिया जोग की मूल गह जुगुति पाई पंथ बिन जाय चल सहर बे-गम पुरे दया जगदेव की सहज आई ध्यान धर देखिया नैन बिन पेखिया अगम अगाध सब कहत गाई
सुखसागराचा झोपाळा सुरतीच्या दोरीवर टांगलेला आहे, आणि तिथे खोल घुमणारा आवाज संगीत होऊन गातो. तिथे पाण्याविना कमळ फुलले आहे, आणि मन भुंग्यासारखे त्याच्याभोवती रुंजी घालते. ते कमळ चक्राच्या मधोमध फुलले आहे; चक्र म्हणजे योगी शरीरात कल्पितात ती चाके किंवा केंद्रे. त्याचे सुख एखादा संतच जाणतो. चारी बाजूंनी शब्दाचा गजर होतो. त्या अथांग सुखसागरात बुडून जा, म्हणजे जन्म-मरणाचा भ्रम नाहीसा होतो. तिथे इंद्रियांची तहान भागते, आणि त्रिविध ताप, म्हणजे शरीराचे, इतरांनी दिलेले आणि दैवाने आलेले दुःख, तुम्हाला शिवत नाहीत. हा अगम्याचा खेळ आहे: आत दडलेले चांदणे पाहा. जिथे जन्म आणि मरण ताल धरतात, तिथे आनंद उचंबळतो आणि आकाश गर्जते. अनाहत नाद, म्हणजे कोणी न छेडता वाजणारे संगीत, सतत घुमत राहतो: तिन्ही लोकांच्या महालातले प्रेमसंगीत. चंद्र-सूर्याचे कोटी कोटी दिवे तेवतात; तुतारी वाजते आणि संत झुलतात. प्रेमाची झणकार उठते, तेजाचा वर्षाव होतो, आणि भक्त रस पिऊन डोलतो. जन्म आणि मरण यांच्यामध्ये काहीच अंतर नाही; उजवे आणि डावे एकच आहेत. ही मुक्याची खूण आहे; ती शब्दांत सांगता येत नाही. वेद आणि कतेब, म्हणजे मुसलमानांचे धर्मग्रंथ, इथवर पोचू शकत नाहीत. मग कबीर स्वतःविषयी सांगतात. मी अधरात, म्हणजे कशावरही न टेकलेल्या आतल्या आकाशात, आसन घातले, आणि अगम्याचा प्याला रिचवला; योगाचे मूळ मी धरले, आणि त्याची युक्ती साधली. वाटेशिवाय चालत मी बेगमपुऱ्याला, दुःख नसलेल्या नगरीला, पोचलो, आणि देवाची दया आपोआप लाभली. ध्यान लावून, डोळ्यांविना, ज्याला सगळे अगम्य म्हणून गातात, त्याला मी पाहिले.
अंतराकाशातले दिवे
सहर बे-गम पुरा गम्म को ना लहै होय बे-गम्म जो गम्म पावै गुना की गम्म ना अजब बिसराम है सैन जो लखै सोई सैन गावै मुक्ख बानी तिको स्वाद कैसे कहै स्वाद पावै सोई सुक्ख मानै कहै 'कबीर' या सैन गूँगा तई होय गूँगा जोई सैन जानै छक्याँ अवधूत मस्तान माता रहै ज्ञान वैराग सुधि लिया पूरा स्वाँस-उस्वाँस का प्रेम प्याला पिया गगन गरजै तहा बजै तूरा बिन कर ताँतिया नाद गाता रहै जतन जरना लिया सदा खेलै कहै 'कबीर' प्राण-प्राण सिंध में मिलावै परम सुख धाम तँह प्राण मेलै आठहू पहर मतवाली लागी रहै आठहू पहर की छाक पीवै अठहू पहर मस्तान माता रहै ब्रहम के देह मैं भक्त जीवै साँच ही कहत और साँच ही गहत है काँच कूँ त्याग कर साँच लागा कहैं 'कबीर' यूँ भक्त निर्भर हुआ जन्म और मर्न का भर्म भागा गगन गरजै तहाँ सदा पावस झरै होत झंकार नित बजत तूरा गगन के भवन में गैब का चाँदना उदय और अस्त का नाँव नाहीं दिवस और रैन तँह नेक नहिं पाइये प्रेम परकास के सिंध माही सदा आनंद दुख-दर्द व्यापै नहीं पूरनानंद भरपूर देखा भर्म और भ्राँति तँह नेक नहिं पाइये कहैं 'कबीर' रस एक पेखा खेल ब्रह्मांड का पिंड में देखिया जगत की भरमना दूर भागी बाहरा-भीतरा एक आकासवत घरिया में अधर भरपूर लागी देख दीदार मस्तान मैं होय रह्या सकल भरपूर है नूरा तेरा ज्ञान का थाल और प्रेम दीपक अहै अधर आसन किया अगम डेरा कहैं 'कबीर' तँह भर्म भासै नहीं जन्म और मरन का मिटा फेरा
बेगमपुऱ्याची वाट कोणत्याही बुद्धीला सापडत नाही; जो स्वतः दुःखातून मुक्त होतो, तोच आत शिरतो. कोणताही गुण त्या अद्भुत विसाव्यापर्यंत पोचत नाही. जो ती खूण पाहतो, तो तिचे गुणगान करतो, पण तोंडाला तिची चव सांगता येत नाही; चव चाखणाऱ्यालाच कळते. जो ही खूण जाणतो, तो मुका होतो. आनंदाने धुंद झालेला अवधूत, म्हणजे सगळे नियम मागे टाकून फिरणारा संन्यासी, ज्ञान आणि वैराग्य दोन्ही पुरेपूर मिळवून असतो. येणाऱ्या-जाणाऱ्या प्रत्येक श्वासासरशी तो प्रेमाचा प्याला पितो; आकाश गर्जते आणि तुतारी वाजते. हाताविना, तारेविना संगीत वाजत राहते, आणि तो धीराने प्रयत्न करत आपला खेळ खेळत राहतो. तो आपला प्राण प्राणांच्या सागरात मिसळतो: परम सुखाच्या घरी प्राण प्राणाला भेटतो. आठही प्रहर तो त्याच धुंदीत असतो, आणि परब्रह्माच्या देहात जगतो. तो सत्यच बोलतो आणि सत्यच धरतो; काच फेकून देऊन तो खऱ्याला बिलगला आहे. असा भक्त निर्भय होतो, आणि जन्म-मरणाचा भ्रम पळून जातो. तिथे आकाश गर्जते, सतत पाऊस झरतो, घंटा किणकिणतात आणि तुतारी वाजते. आकाशाच्या त्या महालात अदृश्याचे चांदणे आहे; तिथे उगवण्या-मावळण्याचे नावही नाही. प्रेमाच्या प्रकाशाच्या त्या सागरात दिवस नाही, रात्र नाही; फक्त ओसंडून वाहणारा आनंद आहे: दुःख नाही, भ्रम नाही, एकच रस. देहाच्या आतच मी ब्रह्मांडाचा खेळ पाहिला, आणि जगाचा भ्रम पळून गेला. बाहेरचे आणि आतले आकाशासारखे एक झाले; जे कशावरही टेकलेले नाही, ते घटात पुरेपूर भरून राहिले. तुला पाहून मी धुंद झालो आहे; सगळीकडे तुझेच तेज भरले आहे. या आरतीत ताट ज्ञानाचे आहे आणि दिवा प्रेमाचा; मी अधरात आसन घातले, आणि अगम्यात मुक्काम केला. कबीर म्हणतात, तिथे भ्रम दिसत नाही, आणि जन्म-मरणाचा फेरा संपला आहे.