संत कबीर · अंतरीचा देव
कर्ता दूर नाही
कहैं कबीर, सुनो हो साधो अमृत बचन हमार जो भल चाहो आपनो परखो करो बिचार जे कर्ताते ऊपजे तासो परि गयो बीच अपनी बुद्धि विवेक बिन सहज बिसाहि मीच यही में ते सब मत चले यही चल्यो उपदेस निश्चय गहि निर्भय रहो सुन परम तत्त्व संदेस केहि गावो केहि ध्यावहू छोड़ो सकल धमार यह हिरदे सबको बसे क्यों सेवो सून-उजाड़
कबीर सुरुवातीलाच सांगतात: साधूंनो, ऐका, माझे बोल अमृतासारखे आहेत. स्वतःचे भले हवे असेल, तर ते पारखून घ्या, आणि त्यांच्यावर नीट विचार करा. तुम्ही कर्त्यापासून, म्हणजे जग घडवणाऱ्या देवापासून, जन्मलात; तरीही तुमच्यात आणि त्याच्यात अंतर पडले आहे. तुम्ही आपली बुद्धी आणि विवेक वापरला नाही. म्हणून बाजारातून एखादी वस्तू सहज विकत आणावी, तसे तुम्ही मरण विकत घेतले आहे. याच एका कर्त्यापासून सगळे पंथ निघाले, आणि सगळे उपदेशही इथूनच सुरू झाले. ही गोष्ट निश्चयाने धरून ठेवा, निर्भय राहा, आणि परम तत्त्वाचा हा संदेश ऐका. तुम्ही कोणाची गाणी गाता, कोणाचे ध्यान करता? हा सगळा गोंगाट आणि देखावा सोडून द्या. तो तर तुम्हा प्रत्येकाच्या हृदयात राहतो; मग ओसाड, उजाड जागेची पूजा का करता?
कर्ता दूर नाही
दूरहि कर्ता थापिके करी दूर की आस जो कर्ता दूरै हुते तो को जग सिरजे पास जो जानो यहँ है नहीं तो तुम धावो दूर दूर से दूर भ्रमी भ्रमी निष्फल मरो बिसूर दुर्लभ दरसन दूर के नियरे सदा सुख-बास कहें कबीर मोहि व्यापिया मत दुख पावे दास आप अपनपौ चीन्हो नख-सिख सहित कबीर आनंद-मंगल गावहू होहि अपनपौ थीर
तुम्ही कर्त्याला कुठेतरी दूर नेऊन बसवले आहे, म्हणून तुमची आशाही दूरच्या कशावर तरी खिळली आहे. पण कर्ता दूर असता, तर इतक्या जवळ पसरलेले हे जग कोणी घडवले? तो इथे नाही असे मानाल, तर त्याला शोधायला दूर दूर धावाल. दूरहून आणखी दूर भटकत राहाल, हाती काहीच लागणार नाही, आणि झुरत झुरत मराल. दूरच्याचे दर्शन दुर्लभ असते; जवळचा मात्र नेहमीच सुखाचे घर असतो. कबीर म्हणतात, तो माझ्यात भरून राहिला आहे; त्याच्या दासाला दुःख भोगावे लागू नये, म्हणून. शेवटी कबीर स्वतःलाच सांगतात: कबीरा, स्वतःला ओळख, नखशिखांत, पायाच्या नखापासून डोक्यापर्यंत पुरेपूर. आनंदाची, मंगलाची गाणी गा, म्हणजे तुझे हे स्वत्व स्थिर होईल.