संत कबीर · वाणी, संगत आणि आचरण
रात्रंदिवसाचे युद्ध
सूर परकास, तहँ रैन कहाँ पाइए? रैन-परकास नहिं सूर भासे, ज्ञान-परकास अज्ञान कहाँ पाइए? होय अज्ञान तहँ ज्ञान नासे। काम बलवान तहँ प्रेम कहाँ पाइए? प्रेम जहाँ होय तहँ काम नाहीं। कहैं कबीर यह सत्य विचार है, समझि विचार करि देखु मन माहीं। पकड़ समसेर संग्राम में पैसिए, देह-पर्यंत करि जुद्ध भाई। काटि सिर बैरियन दाबि जहँ को तहाँ, आय दरबार में सीस नवाई। सूर संग्राम को देख भागे नहीं, देख भागे सोई सूर नाहीं।
जिथे सूर्य तळपतो, तिथे रात्र कुठून सापडणार? आणि जिथे रात्र पसरलेली असते, तिथे सूर्य दिसत नाही. जिथे ज्ञानाचा प्रकाश पडलेला असतो, तिथे अज्ञान कुठून उरणार? आणि जिथे अज्ञान ठाण मांडते, तिथे ज्ञान लोप पावते. जिथे काम, म्हणजे वासना, बळावलेला असतो, तिथे प्रेम कुठून असणार? आणि जिथे प्रेम असते, तिथे काम उरत नाही. कबीर म्हणतात, हाच खरा विचार आहे; तो नीट तोलून, आपल्या मनात पडताळून पाहा. मग युद्धाची हाक येते. भावा, तलवार हाती घे आणि रणात उडी घे; देह आहे तोवर लढत राहा. शत्रूंची शिरे छाट, आणि जागच्या जागी त्यांना दाबून टाक. मग राजाधिराज देवाच्या दरबारात ये, आणि त्याच्यापुढे मस्तक नमव. खरा शूर रण पाहून पळत नाही. जो रण पाहून पळतो, तो शूरच नव्हे.
रात्रंदिवसाचे युद्ध
काम और क्रोध मद लोभ से जूझना, मचा घमसान तन-खेत माहीं। सील और साँच संतोष साही भये, नाम-समसेर तहाँ खूब बाजे। कहै कबीर कोई जूझिए सूरमा, कायरां भीड़ तहँ तुरत भाजे। साध का खेल तो विकट बेंड़ा मती, सती और सूर की चाल आगे। सूर घमसान है पलक दो चार का, सती घमसान पल एक लागे। साध संग्राम है रैन-दिन जूझना, देह-पर्यंत का काम भाई।
हे शत्रू म्हणजे काम, क्रोध, मद आणि लोभ; लढाई त्यांच्याशीच आहे. देहाच्या रणभूमीवर घनघोर युद्ध पेटले आहे. तिथे शील, सत्य आणि संतोष यांनी सेनापतीपद हाती घेतले आहे. आणि नामाची तलवार, म्हणजे हृदयात जपलेले देवाचे नाव, खणखणत चालते. कबीर म्हणतात, एखादाच वीर पाय रोवून शेवटपर्यंत लढतो; भेकडांची गर्दी मात्र लगेच पळ काढते. ज्याने आपले जीवन देवाला वाहिले आहे, त्या साधूचा खेळ फार बिकट असतो; तो सरळ, सोपा नसतो. तो शूराच्या वाटेच्याही पुढचा आहे, आणि पतीच्या चितेवर चढणाऱ्या सतीच्या वाटेच्याही पुढचा आहे. शूराचे युद्ध दोन-चार निमिषांत आटोपते; सतीचे तर एका क्षणात संपते. पण भावा, साधूचा लढा रात्रंदिवस चालतो; देह आहे तोवर हे काम संपत नाही.