संत कबीर · सद्गुरू आणि शब्द
न चालता गाठायचे नगर
तू सुरत नैन निहार वह ब्रह्मंड में सारा है तू हिरदय सोच बिचार यह देस हमारा है सतगुरु दरस होय जब भाई वह दें तुमको प्रेम चिताई सुरत-निरत में भेद बताई तब देखे अंड के पारा है सकल जगत में सत की नगरी चित्त भुलावे बांकी डगरी सो पहुंचे चाले बिन पगरी ऐसा खेल अपार है लीला सुख अनंत वहां की जहां रास-विलास अपारा है गहन-तजन छूटे यह पाई फिर नहिं पाना सताना है पद निरबान है अनंत अपारा सुरति-मूरति लोक पसारा सतपुरुष नूतन तन धारा साहिब सकल रूप सारा है बाग-बगीची खिली फुलवारी अमृत-लहरें हो रहीं जारी हंसा-केलि करत तहं भारी जहं अनहद घूरे अपारा है
सुरतीच्या डोळ्यांनी पाहा, म्हणजे देवाकडे वळलेल्या मनाच्या नजरेने, आणि सगळ्या ब्रह्मांडात जो भरून राहिला आहे, त्याला ओळख. हृदयात नीट विचार कर: हा देश आपलाच आहे. बंधू, जेव्हा सद्गुरूंचे दर्शन होईल, तेव्हा ते तुझ्यात प्रेम जागवतील. ते सुरत आणि निरत यांतला फरक सांगतील: आधी मन देवाकडे वळते, मग त्याच्यातच बुडून जाते. मग तू ब्रह्मांडरूपी अंड्याच्या पलीकडचे पाहशील. जुने ग्रंथ सारे विश्व एका अंड्याच्या कवचात सामावलेले मानतात. सत्याचे नगर याच जगात आहे, पण त्याच्या वळणावळणाच्या वाटा मनाला भुलवतात. तिथे कोणी पायांनी चालत पोचत नाही; जो पाऊल न टाकता चालतो, तोच पोचतो. असा हा अपार खेळ आहे. तिथली लीला अनंत सुखाची आहे, कधीही न थांबणारा आनंदाचा रास. जो तिथे पोचतो, त्याचे धरणे आणि सोडणे दोन्ही सुटतात; काही मिळवण्याची भूक त्याला पुन्हा कधी छळत नाही. ते निर्वाणाचे पद आहे, अंत नसलेली मुक्ती. जाणिवेचे आणि रूपाचे लोक तिथेच पसरले आहेत; सत्पुरुष तिथे नित्य नवे देह धारण करतो, आणि प्रत्येक रूप म्हणजे तो स्वामीच आहे. तिथे बागा, उपवने आणि फुलांचे ताटवे फुलले आहेत, आणि अमृताच्या लाटा उसळत राहतात. तिथे हंस, म्हणजे मुक्त झालेले जीव, मनसोक्त क्रीडा करतात. आणि तिथे अनाहत नाद अखंड घुमत असतो: कशावरही आघात न होता आतूनच उमटणारे संगीत.
न चालता गाठायचे नगर
तहं मध अधर सिंहासन गाजे पुरुष महा तहं अधिक विराजे कोटिन सूर रोम इक लाजे ऐसा पुरुष दीदारा है पंथ-बीना सत् राग उचारें जो बेधत हिये मंझारा है जन्म जन्म का अमृत धारा तहं अधर अमृत फुहारा है सत से सत सुन्न कहलाई सत भंडार याही के मांहीं निहित रचना ताही रचाई जो सभिन ते न्यारा है अहद लोक वहां है भाई पुरुष अनामी अकह कहाई जो पहुंचे जानेंगे वाही कहन सुनन ते न्यारा है रूप सरूप कछू वहं नाहीं ठौर ठांवन कछु दीसे नाहीं अरज-तूल कछु दृष्टि न आई कैसे कहूं सुमारा है जापर कृपा करिहै सांई अनहद मारग पावे तांही उद्भव प्रलय पावत नाहीं जब पावे दीदारा हो कहें कबीर मुख कहा न जाई ना कागद पर अंक चढ़ाई मानो गूंगे सम गुड़ खाई कैसे बचन उचारा हो
मधोमध एक सिंहासन आहे; त्याच्याखाली कसलाही आधार नाही, आणि ते गर्जत असते. त्यावर तो महापुरुष आपल्या पूर्ण तेजात विराजमान आहे. त्याच्या अंगावरचा एक केसही कोट्यवधी सूर्यांना लाजवतो. असे आहे त्या पुरुषाचे दर्शन. तिथली वाट वीणेसारखी वाजते आणि सत्याचा राग आळवते; तो राग थेट काळीज भेदून जातो. तिथे जन्मोजन्मी अमृताची धार वाहते, आणि अमृताचे कारंजे मोकळ्या आकाशात उसळते. सत्याच्याही पलीकडचे जे सत्य, त्याला शून्य म्हणतात; शून्य म्हणजे मनातले विचार जिथे विरून जातात, ते आतले रितेपण. तरीही सत्याची सगळी भांडारे त्याच्याच आत आहेत. जो सगळ्यांहून वेगळा आहे, त्यानेच तिथे दडलेली ही सारी रचना घडवली. बंधू, तो सीमा नसलेला लोक आहे. तिथल्या पुरुषाला नाव नाही; त्याला अकह म्हणतात, म्हणजे ज्याचे वर्णन करता येत नाही असा. जे तिथे पोचतात, तेच त्याला जाणतात; सांगण्या-ऐकण्याने तो हाती लागत नाही. तिथे रूप नाही, आकार नाही; कोणतीही जागा, कोणतेही ठिकाण दिसत नाही; लांबी-रुंदीही नजरेस येत नाही. मग मी ते तुला मोजून कसे सांगू? ज्याच्यावर स्वामी कृपा करतो, त्यालाच त्या अपार लोकाची वाट सापडते. आणि एकदा ते दर्शन घडले, की विश्वाचे घडणे आणि मोडणे त्याला पुन्हा शिवत नाही. शेवटी कबीर म्हणतात: हे तोंडाने सांगता येत नाही, कागदावर उतरवता येत नाही. मुक्याने गूळ खावा तसे हे आहे: गोडी त्याला कळते, पण ती सांगावी कशी?