- 1आधी कोणाच्या पाया पडू?गुरू आणि गोविंद दोघेही समोर उभे आहेत. आधी कोणाच्या पाया पडू? आधी माझ्या गुरूंच्या. मी त्यांच्यावरून जीव ओवाळून टाकतो, कारण त्यांनीच मला गोविंदाची ओळख करून दिली. पाया पडायचे तर आधी एकाच्याच पडता येते. पण प्रश्नातच उत्तर दडलेले आहे: गुरू नसते…
- 2शीर देऊनही स्वस्त सौदाहे शरीर विषाची वेल आहे, आणि गुरू अमृताची खाण. शीर देऊन गुरू भेटले, तरीही तो सौदा स्वस्तच समजा. शीर देणे म्हणजे प्राणच देणे. या देहाच्या वेलीवर विषाशिवाय काहीच उगवत नाही, आणि त्या विषावरचा उतारा गुरूंजवळ आहे. म्हणून त्यांच्यासाठी कोणतीही किं…
- 3दुःखातले स्मरणदुःखात सगळेच देवाचे स्मरण करतात; सुखात कोणी करत नाही. सुखातही जो देवाचे स्मरण करील, त्याच्यावर दुःख येईलच कशाला? हा दोहा सगळ्यांच्या एका सवयीवरच प्रश्न उभा करतो. वाईट दिवसांतच देवाची आठवण काढणे, हेच वाईट दिवस येण्याचे कारण, असे तो सुचवतो.
- 4सर्वस्व देणारा शिष्यशिष्य असा हवा, की जो गुरूंना आपले सर्वस्व देईल. आणि गुरू असे हवेत, की जे शिष्याकडून काहीच घेणार नाहीत. दोन्ही ओळी एकेका बाजूची कसोटी सांगतात. शिष्याने हातचे काही राखून ठेवू नये, आणि खऱ्या गुरूंना बदल्यात काहीच नको असते. चेल्यांच्या धनावर ज्…
- 5रामनामाचा खजिनालुटता येईल तेवढे लुटा, हे रामनामाचे भांडार. काळ एक दिवस गळा धरील, आणि दहाही दारे बंद करील. कबीरांचा राम म्हणजे निर्गुण, निराकार परमेश्वर. त्याचे नाव हा कोणालाही फुकट घेता येणारा खजिना आहे. दहा दारे म्हणजे शरीराची दहा छिद्रे; काळाने ती एकदा…
- 6कुंभार आणि घडागुरू कुंभार आहेत, आणि शिष्य घडा. गुरू घड्याला घडवत घडवत त्याच्यातली खोट काढून टाकतात. आतून ते हाताचा आधार देतात, आणि बाहेरून घाव घालतात. कुंभार थापटीने ठोकून ठोकून घड्याला आकार देतो. माती तडकू नये म्हणून घाव झेलायला तो एक हात आत धरतो. गुरूं…
- 7प्रेमाचा मेघ बरसलाआमच्यावर प्रसन्न होऊन सद्गुरूंनी आम्हाला एकच गोष्ट सांगितली. मग प्रेमाचा मेघ असा बरसला की आमचे सर्वांग चिंब भिजून गेले. या दोह्याचा भर त्या ‘एका’वर आहे: गुरूंनी एकदाच सांगितले, आणि श्रावणसरींसारखे प्रेम कोसळले.
- 8दोन आंधळे आणि विहीरगुरूच आंधळा, आणि शिष्य त्याहूनही आंधळा. मग एक आंधळा दुसऱ्या आंधळ्याला ढकलत नेतो, आणि शेवटी दोघेही विहिरीत पडतात. हे आंधळेपण डोळ्यांचे नाही, सत्य न दिसण्याचे आहे. ज्या गुरूला स्वतःलाच वाट दिसत नाही, तो शिष्याला बुडवतो, आणि त्याच्याबरोबर स्वत…
- 9गुरूंनी उघडलेले डोळेसद्गुरूंच्या महिम्याला अंत नाही, आणि त्यांनी केलेल्या उपकारांनाही अंत नाही. त्यांनी असे डोळे उघडले की त्या डोळ्यांची दृष्टी आता अनंत झाली, आणि त्याच डोळ्यांना त्यांनी अनंताचे दर्शन घडवले. दोनच ओळींत ‘अनंत’ हा शब्द चार वेळा घुमतो. गुरूंची दे…
- 10दूध, पाणी आणि हंसहरीचे नाम दूध आहे, आणि जगण्यातले बाकी सगळे व्यवहार त्यात मिसळलेले पाणी. हंसासारखा एखादाच साधू असतो; तत्त्व, म्हणजे खरे सार, तोच ओळखतो. दूध आणि पाणी एकत्र असले तर हंस त्यातले दूध पितो आणि पाणी मागे ठेवतो, असे म्हणतात. खरा साधूही आयुष्यातून न…
- 11रत्नासारखा पारखावा शब्दशब्द माझा आहे, आणि तू शब्दाचा आहेस. आता ऐकले आहेस, तर निसटून जाऊ नकोस. आपले खरे स्वरूप जाणायचे असेल, तर मनाची खात्री पटेपर्यंत शब्द पारखून घे. इथे शब्द म्हणजे गुरू शिष्याला अंतरात जपून ठेवायला देतात ती शिकवण. पारखणे हे रत्नपारख्याचे काम. तो…
- 12शब्दाविना आंधळी सुरतशब्दाशिवाय सुरत आंधळी असते. सांगा, ती जाणार तरी कुठे? शब्दाचे दार तिला सापडतच नाही, म्हणून ती पुन्हा पुन्हा भटकते आणि ठेचा खाते. सुरत म्हणजे देवाच्या शोधात आत वळलेले लक्ष. गुरूंनी दिलेला शब्द, म्हणजे त्यांची शिकवण, हाच तिला दृष्टी देतो आणि…
- 13आत पिकणारे फळकबीर सांगतात, माझा शब्द आदीपासूनचा आहे, सृष्टीच्या आरंभापासूनचा; त्याची क्षणोक्षणी आठवण ठेवा. शेवटी फळ देते ते आत वाढलेलेच. वरवरचे सगळे वाया जाते. इथे शब्द म्हणजे गुरूंकडून मिळालेले खरे ज्ञान. त्याचे स्मरण म्हणजे जणू माणसाने आपल्या आत, कोणा…
- 14सिंहासन सोडायला लावणारा शब्दशब्दाचा घाव बसला, आणि कोणी कोसळला. शब्दामुळे कोणी राज्य सोडले. ज्यांनी ज्यांनी शब्द विवेकाने तोलून पाहिला, त्या सर्वांचे काम साधले. दोहा कोणाचेही नाव घेत नाही. तो फक्त गुरूंच्या शब्दाची, म्हणजे त्यांच्या उपदेशाची, ताकद दाखवतो. हा शब्द घावास…
- 15शाई नाही, कागद नाहीमी शाईला किंवा कागदाला कधी हात लावला नाही, लेखणी कधी हातात धरली नाही. चारही युगांचा महिमा कबीरांनी तोंडी सांगूनच सगळ्यांना कळवला. कबीरांनी स्वतः काहीच लिहून ठेवले नाही; त्यांची वाणी इतरांनी गायली आणि लिहून जपली. चार युगे म्हणजे सारा काळ, आण…
- 16दुधातून निघणारे तूपधन्य ते दूध, ज्यातून तूप निघते! कबीरांची अर्धी साखी, म्हणजे त्यांचा अर्धा दोहासुद्धा, चारही वेदांचा जीव आहे. इथे वेद म्हणजे दूध, आणि कबीरांचा छोटासा दोहा म्हणजे तूप: घुसळून काढलेले वेदांचे सार.
- 17चंदनाच्या फांदीवरून हाकचंदनाच्या फांदीवर चढून कबीर हाका मारत राहिले. काही लोकांना वाटेला लावले तरी ते वाट धरत नाहीत. मग, कबीर विचारतात, त्यांनी माझे काय नेले? चंदन हा सर्वांत सुगंधी वृक्ष. त्याच्या उंचीवरून, सगळ्यांना ऐकू जाईल अशा जागेवरून कबीर हाक देतात. तरीही ल…
- 18वैकुंठातून परतलेले शुकदेवशुकदेव आईच्या पोटातूनच योगेश्वर होते. गुरू न करताच ते हरीच्या सेवेला लागले. म्हणून, कबीर सांगतात, त्यांना वैकुंठातून परत फिरावे लागले. पुराणकथांनुसार व्यासांचे पुत्र शुकदेव जन्मापासूनच योगात सिद्ध होते. कथा अशी आहे की गुरू नसल्यामुळे त्यांन…
- 19डोक्यावरची घागरदेवाचे स्मरण असे ठेवा, जसे पाणी भरून येणारी स्त्री आपल्या घागरीचे भान ठेवते. चालता चालता ती डुलते, वळते, तरी तिचे लक्ष घागरीवरच टिकून असते. असा कबीरांचा सल्ला आहे. पाणी घेऊन घरी परतणारी स्त्री भरलेली घागर डोक्यावर तोलून धरते. ती चालते, वळते…
- 20गुरूंसारखा आप्त नाहीसद्गुरूंसारखा जवळचा आप्त कोण आहे? आपल्याला शुद्ध करणाऱ्याइतका मोठा दाता कोणी नाही. हरीसारखा हितचिंतक कोण आहे? आणि हरीच्या आपल्या माणसांहून, म्हणजे देवावर प्रेम करणाऱ्या भक्तांहून, श्रेष्ठ अशी कोणतीही जात नाही. शेवटची ओळ माणसाला जन्मावरून ना…
- 21माणसाचा देव केलामी माझ्या गुरूंवरून दिवसातून कितीदा तरी जीव ओवाळून टाकतो. त्यांनी माणसाचा देव केला, आणि त्यासाठी त्यांना जराही वेळ लागला नाही. तो माणूस म्हणजे स्वतः कबीर. हा बदल गुरूंनीच घडवला, आणि क्षणात घडवला.
- 22गुरूंना काय देऊ?रामनामाच्या बदल्यात देण्यासारखे माझ्याकडे काहीच नाही. गुरूंना काय देऊन संतुष्ट करू? त्यांचे उपकार फेडायची हौस मनातच राहून जाते. गुरूंनी कबीरांना अंतरात जपून ठेवण्यासाठी रामनाम दिले होते; इथे राम म्हणजे तो एक निराकार ईश्वर. माणसाकडचे काहीच त…
- 23कलियुगाशी झुंजमी स्वतःला सद्गुरूंना अर्पण करतो, आणि याला माझे मनच साक्षी आहे. कलियुग माझ्याशी लढायला उठले, पण माझा निश्चय अढळ राहिला. कलियुग हे कलहाचे आणि अंधाराचे युग; आपण जगतो ते हेच युग. जे मन पूर्णपणे सद्गुरूंना वाहिलेले असते, ते या साऱ्या युगापुढेही…
- 24आत रुतून राहिलेला बाणसद्गुरूंनी धनुष्य हाती घेतले आणि ते बाण सोडू लागले. एक बाण त्यांनी प्रेमाने सोडला; तो आत घुसला आणि देहातच राहिला. इथे सद्गुरू धनुर्धर आहेत, आणि त्यांची शिकवण म्हणजे ते सोडतात ते बाण. बाण अनेक सुटतात, पण आत शिरून राहतो तो प्रेमाने सोडलेला बा…
- 25काळजाच्या आरपार एक शब्दसद्गुरू खरे शूरवीर आहेत. त्यांनी एकच बाण सोडला, एकच शब्द. तो लागताच मी त्यात विरून गेलो, आणि काळजाला आरपार छेद पडला. दुसऱ्या बाणाची गरजच पडली नाही: गुरूंचा एक बोल थेट कबीरांच्या काळजात घुसला.
- 26वणव्यासारखा बाणसद्गुरूंनी धनुष्य पुरे ताणले, मूठ सरळ धरली आणि बाण सोडला. कबीरांच्या उघड्या अंगाला तो लागला, आणि वणवा पेटावा तसा त्यांच्या आत भडकला. इथे बाण म्हणजे गुरूंचा शब्द, आणि तो नुसता रुतून राहत नाही. सुक्या रानात आग धावत सुटते, तसा तो पसरतो, आणि सा…
- 27ना हसणे, ना बोलणेआता कबीर हसतही नाहीत, बोलतही नाहीत. ते उन्मनी अवस्थेत, विचारांच्या पलीकडच्या शांततेत स्थिर आहेत. त्यांचे चंचल मन ठार होऊन बाजूला पडले आहे, कारण सद्गुरूंच्या शस्त्राने त्यांना आतपर्यंत भेदले आहे. हे शस्त्र म्हणजे गुरूंचा शब्द. त्याच्या घावान…
- 28मुका, बहिरा, पांगळाकबीर म्हणतात, सद्गुरूंचा बाण लागला, आणि मी मुका झालो, वेडापिसा झालो. कान बहिरे झाले, पाय पांगळे झाले. गुरूंच्या उपदेशाचा हा बाण इंद्रियांपर्यंत पोहोचतो. बोलणे, ऐकणे, चालणे, माणसाला बाहेरच्या जगात नेणारे सगळे काही थांबून जाते.
- 29हाती दिलेला दिवालोकांच्या रीतीची आणि वेदांची कास धरून मीही सगळ्यांच्या मागे मागे चाललो होतो, कबीर सांगतात. तेवढ्यात पुढे सद्गुरू भेटले, आणि त्यांनी माझ्या हाती दिवा दिला. लोकरीत आणि शास्त्र, या दोनच वाटाड्यांवर सगळ्यांचा भरवसा होता. कबीरही डोळे मिटून त्यां…
- 30कधी न संपणारी वातगुरूंनी मला तेलाने भरलेला दिवा दिला, आणि कधीही न सरणारी वात दिली. माझी खरेदी आता पुरी झाली. या बाजारात मी पुन्हा येणार नाही. दिवा म्हणजे गुरूंनी दिलेले ज्ञान. बाजार म्हणजे हे जग; इथे जीव जन्मोजन्मी परत येतो आणि देवघेव करत राहतो. तो प्रकाश ह…
- 31कृपेने भेटलेले गुरूगुरू भेटले आणि ज्ञानाचा प्रकाश पडला; अशा गुरूंना कधीही विसरू नका. आणि गुरू भेटले तरी केव्हा? गोविंदाने कृपा केली, तेव्हाच ते येऊन भेटले. या भेटीचे श्रेय इथे कबीर देवाला देतात. गुरू म्हणजे देवानेच दिलेली देणगी. गुरूंना कधीही न विसरण्याचे हे…
- 32पिठात विरघळलेले मीठकबीरांना गरवा, म्हणजे वजनदार आणि थोर, गुरू भेटले. पिठात मीठ मिसळून जावे, तसे कबीर त्या गुरूंमध्ये मिसळून गेले. जात, पात, कुळ, सगळे मिटून गेले. आता या माणसाला कोणते नाव द्याल? मळलेल्या पिठातून मीठ पुन्हा वेगळे काढता येत नाही. जात, कुळ, घराणे…
- 33दगडाची नावगुरू भेटलाच नाही, आणि कोणी शिष्यही झाला नाही. लोभ दोघांशीही आपला डाव खेळत होता. म्हणून दगडाच्या नावेत बसलेले ते दोघेही भर प्रवाहात बुडाले. गुरू फायद्यासाठी शिष्य गोळा करतो, आणि शिष्य फायद्यासाठी गुरू धरतो; तेव्हा दोघेही नावापुरतेच असतात. अस…
- 34शिकलगार गुरूगुरूंना आपले शिकलगार करा. शिकलगार म्हणजे तलवारी घासून लखलखीत करणारा कारागीर. त्यांनी तुमच्या मनावर मस्कला, म्हणजे घासण्याचे हत्यार, फिरवावा. शब्दाने त्यांनी मन खरवडून स्वच्छ करावे, आणि तुमचे चित्त आरशासारखे करावे. पोलादात चेहरा दिसू लागेपर्…
- 35मी जगासाठी रडतोमी या जगासाठी रडतो, कबीर म्हणतात, पण माझ्यासाठी कोणी रडत नाही. माझ्यासाठी रडतो तो एकच: ज्याला शब्द, म्हणजे आतली शिकवण, पारखता येतो. आपल्या भ्रमात हरवलेल्या लोकांसाठी कबीरांना दुःख होते. त्या लोकांना मात्र स्वतःच्या स्थितीत रडण्यासारखे काहीच…
- 36जिभेवर न येणारा शब्द‘शब्द, शब्द’ असे सगळेच म्हणत असतात. पण तो शब्द विदेह आहे; त्याला देहच नाही. तो कधी जिभेवर येत नाही. त्याला नीट निरखा, आणि स्वतः पारखून घ्या. खरा शब्द म्हणजे एखादा ध्वनी किंवा घोकायचे वाक्य नव्हे. तो सांगता येत नाही. प्रत्येकाने तो स्वतः पाह…
- 37वाट दाखवणार कोण?त्याला वाट ठाऊक नव्हती, त्याने कोणाला विचारलेही नाही, आणि काही न समजता तो निघाला. एका आंधळ्याला दुसरा आंधळा भेटला. आता वाट दाखवणार तरी कोण? चूक प्रवाशापासूनच सुरू होते. निघण्यापूर्वी तो काही शिकला नाही, आणि त्याने कोणाला विचारलेही नाही. म्ह…
- 38एक शब्द, अपार विचारगुरुदेव एकच शब्द देतात, पण त्यावरच्या विचाराला अंत नाही. मुनी आणि पंडित त्यावर विचार करून करून थकले. वेदांनाही त्याचा पैलतीर गाठता येत नाही. एकीकडे गुरूंचा एक शब्द, तर दुसरीकडे मुनी, पंडित आणि वेद यांची सारी विद्या. कबीरांच्या मते तो एक शब्…
- 39मुनींनी ज्यासाठी तप केलेथोर मुनी ज्याच्यासाठी तप करतात, ज्याचे गुण गाता गाता वेद थकले, तेच मी शिकवण म्हणून देतो, असे कबीर सांगतात. पण माझ्यावर कोणी विश्वासच ठेवत नाही. मुनींनी वर्षानुवर्षे कष्ट सोसून ते शोधले. वेदांनी अगणित ऋचांतून त्याची स्तुती केली. पण कबीर तेच…
- 40तेव्हाही चांगला, आताही चांगलाकबीरांचे म्हणणे असे: माझे सगळ्यांना सांगून झाले, तरीही मला कोणी ओळखत नाही. मी तेव्हाही चांगला होतो, आताही चांगला आहे. युगानुयुगे मी दुसरे काही होणार नाही. लोकांनी ओळखले नाही, म्हणून कबीरांचे काही कमी होत नाही. कोणी त्यांना समजो वा न समजो, त…
- 41अमृताचे गाठोडेअमृताचे गाठोडे मी डोक्यावरून उतरवून खाली ठेवले, कबीर सांगतात. पण ज्याला मी सांगतो की देव एक आहे, तोच उलट मला दोन-चार सुनावतो. अमृत म्हणजे कबीरांची शिकवण. ओझ्यासारखी ती त्यांनी इतके दिवस वाहिली, आणि आता कोणालाही घेता यावी म्हणून खाली ठेवली आ…
- 42अमृत विरघळवून पाजाअमृताच्या पुड्या मी परोपरीने सोडून ठेवल्या आहेत, कबीर सांगतात. तुम्हाला जो आपल्यासारखा भेटेल, त्याला ते विरघळवून पाजा. आता उघडून सर्वांसमोर ठेवलेली शिकवण, हेच ते अमृत. ज्यांच्याजवळ ती आहे, त्यांना कबीर सांगतात की ती कोणाला द्यावी: आपल्यासार…
- 43औघट घाटावर बुडणारा तराफाज्याला गुरूंनी वाटच दाखवली नाही, तो पार कसा उतरणार? त्याचा तराफा पुन्हा पुन्हा औघट घाटांवर, म्हणजे खडबडीत, ढासळलेल्या किनाऱ्यांवर, बुडणार. चांगला घाट ओळखीचा असतो, अनुभवाने तपासलेला असतो. वाटाड्या नसेल, तर माणूस नदी ओलांडायला पुन्हा पुन्हा च…
- 44शब्दांचे मंथनशब्दाशब्दात फार मोठा फरक असतो. ते सगळे घुसळा, आणि त्यातला सारशब्द काढून घ्या. कबीर म्हणतात, जिथे सारशब्द नाही, तिथे जगलेल्या जगण्याला धिक्कार असो. घुसळले की ताकातून लोणी वेगळे निघते, सत्त्व बाकीच्यापासून सुटे होते. कानावर येणाऱ्या सगळ्या बो…
- 45हात धरणारा फकीरफकीरा, तुम्ही माझ्या मनाला तुमची ओढ लावली. फकीर म्हणजे घरदार सोडून हिंडणारा, स्वतःजवळ काहीच न ठेवणारा साधू. मी माझ्याच घरात झोपून होतो; तुमच्या शब्दांचा फटका बसला आणि मी जागा झालो. संसाराच्या सागरात मी बुडत होतो; तुम्ही माझा हात धरला आणि मल…
- 46उशाशी उभा स्वामीतुझा गुरू साक्षात परमात्मा आहे, आणि तो तुझ्या अगदी जवळ बसला आहे. ऊठ, माझ्या मना, जाग! धाव घे आणि त्या प्रियतमाच्या पायांवर लोटांगण घाल. तू झोपेत आहेस, आणि तो स्वामी तुझ्या उशाशी उभा आहे. युगामागून युगे तू झोपेतच घालवलीस. सकाळ झाली आहे; आता…
- 47आधी स्वतः पिणारे सद्गुरूसाधू हो, देवाला आयुष्य वाहिलेल्यांनो, ऐका: मला असे सद्गुरू आवडतात. ते खऱ्या प्रेमाचा प्याला पुन्हा पुन्हा काठोकाठ भरतात; आधी स्वतः पितात, आणि मग मला पाजतात. ते माझ्या डोळ्यांवरचा पडदा दूर करतात आणि मला ब्रह्माचे दर्शन घडवतात. ब्रह्म म्हणजे…
- 48जिथे चंद्र नाही, सूर्य नाहीसद्गुरूंनी माझ्यावर अशी दया केली की ज्याला मी कधीच ओळखत नव्हतो, त्याची मला ओळख पटली. आता डोळ्यांविना पाहणे घडते, आणि कानांविना ऐकणे. जिथे चंद्र नाही, सूर्य नाही, दिवस नाही, रात्र नाही, तिथे मी माझी सुरत लावली आहे. सुरत म्हणजे बाहेरून परतून…
- 49दारे न लावता, श्वास न रोखताबंधू, सद्गुरू आणि संत म्हणावे ते त्यालाच, जो अलख याच डोळ्यांना दाखवतो; अलख म्हणजे जो कधी दिसत नाही तो. तो सहज समाधी शिकवतो: मनाची अशी शांती, जी आपोआप येते. तिच्यासाठी ना प्राणायाम लागतो, ना पूजा, ना कोणतेही कर्मकांड. तो इंद्रियांची दारे बंद…
- 50शब्दाची साधनासाधू हो, शब्दाची साधना करा. ज्या शब्दातून सारे काही प्रकट झाले, तोच शब्द धरून ठेवा. इथे शब्द म्हणजे सद्गुरू देतात तो आतला नाद आणि उपदेश. शब्द हाच गुरू आहे; ज्यांनी तो ऐकला ते त्याचे शिष्य झाले, तरी एखादा विरळाच त्याला जाणतो. ज्याला आपल्या अ…
- 51नामामृताचा प्यालाहा प्याला पी आणि धुंद हो: या प्याल्यात नामाचे अमृत भरले आहे, देवाच्या नामाचे. कबीर म्हणतात, साधू, देवाचा शोध घेणाऱ्या माणसा, ऐक: पायाच्या नखापासून डोक्याच्या टाळूपर्यंत तुझ्यात विष भिनले आहे. गीत या दोन गोष्टी समोरासमोर ठेवते: एकीकडे विषात…
- 52न चालता गाठायचे नगरसुरतीच्या डोळ्यांनी पाहा, म्हणजे देवाकडे वळलेल्या मनाच्या नजरेने, आणि सगळ्या ब्रह्मांडात जो भरून राहिला आहे, त्याला ओळख. हृदयात नीट विचार कर: हा देश आपलाच आहे. बंधू, जेव्हा सद्गुरूंचे दर्शन होईल, तेव्हा ते तुझ्यात प्रेम जागवतील. ते सुरत आणि…
- 53मुळाशी असलेले नामसतनाम, म्हणजे देवाचे खरे नाम, सगळ्यांहून वेगळे आहे. निर्गुण आणि सगुण दोन्ही शब्दातूनच पसरले आहेत; इथे शब्द म्हणजे तो पहिला नाद, ज्यातून सृष्टीला सुरुवात झाली. गीत या दोघांना एकाच झाडाच्या रूपात पाहते. निर्गुण, म्हणजे रूप नसलेला देव, हे बीज;…