निवडक दासबोध ओव्या · Brahman, Maya and the Self
जें जें जड आणी कठिण · दासबोध ८.४.१०-१२
जें जें जड आणी कठिण । तें तें पृथ्वीचें लक्षण । मृद आणी वोलेपण । तितुकें आप ॥ १० ॥ जें जें उष्ण आणी सतेज । तें तें जाणावें पैं तेज । आतां वायोहि सहज । निरोपिजेल ॥ ११ ॥ चैतन्य आणी चंचळ । तो हा वायोचि केवळ । सून्य आकाश निश्चळ । आकाश जाणावें ॥ १२ ॥
जे जे जड आणि कठीण, ते पृथ्वीचे लक्षण. जे मऊ आणि ओलसर, ते सारे आप, म्हणजे जल. जे जे उष्ण आणि तेजस्वी, ते तेज, म्हणजे अग्नी, असे जाणावे. वायूचे लक्षणही सहज सांगता येते: जे सचेतन आणि चंचल, ते केवळ वायूच. आणि जे शून्य आणि निश्चल, ते आकाश जाणावे. ही पाच महाभूतांची लक्षणे आहेत; जुन्या भारतीय विचारात सारे जग याच पाच भूतांचे बनलेले आहे. सूक्ष्म पंचभूतांच्या या समासात श्रोत्यांनी शंका घेतली आहे: मूळमाया, सृष्टीचे पहिले सूक्ष्म स्फुरण, तर तीन गुणांच्या पलीकडची; मग तिच्यात भूते कशी? त्याचे उत्तर देण्याआधी समर्थ सांगतात, आधी पाच भूते लक्षणांनी ओळखायला शिकावे, आणि मग ती सूक्ष्म दृष्टीने शोधून पाहावीत. या खुणा हाती आल्यावर, एकेका भूतात पाचही भूते कशी असतात, ते समर्थ पुढच्या ओव्यांत सांगतात.