PocketPage

मराठी (Original)

40 pieces

  1. माया दिसे ब्रह्म दिसेना · दासबोध ६.५.४श्रोते विचारतात, माया आणि ब्रह्म म्हणजे काय? माया म्हणजे डोळ्यांना दिसणारे, मनाला जाणवणारे हे नाना रूपांचे जग; ब्रह्म म्हणजे सर्वांच्या मुळाशी असलेले एकमेव, निर्गुण सत्य. समर्थ त्या दोहोंची जोडीजोडीने तुलना करून उत्तर देतात. माया दिसते, ब्र…
  2. दिसेल तितुकें नासेल · दासबोध १२.३.१२आधी शाश्वत काय, ते ओळखावे, असे समर्थ याच्या आधी सांगतात. स्थिर, चंचल आणि जड, हे सारे मायेचाच पसारा आहे. माया म्हणजे जे दिसते, भासते आणि बदलते ते सारे. खोटे टाकून खरे घ्यावे, आणि मायेचे सारे रूप भासमय आहे हे जाणावे. समर्थ म्हणतात, जे जे दिसे…
  3. दृष्टीस दिसे मनास भासे · दासबोध ६.८.४७-४८दृश्याच्या निरसनाच्या या समासात समर्थ सांगतात, हा देह म्हणजेच मी, ही देहबुद्धी. तिच्यामुळे दृश्य जग खरे वाटते, आणि तेच परब्रह्माची वाट अडवते. हाडामांसाच्या गोळ्यात बसून ब्रह्माचा सोहळा पाहीन म्हणणारा ज्ञाता नव्हे, आंधळा आहे, असे ते आधी म्हण…
  4. दृष्टीस लागली सवे · दासबोध ६.२.२०-२१याच्या आधी समर्थ परब्रह्माचे वर्णन करतात. शस्त्राने ते तुटत नाही, अग्नीने जळत नाही, पाण्याने विरघळत नाही. ते दिसत नाही, तरी सर्वत्र सूक्ष्म रूपाने भरून राहिले आहे. समर्थ म्हणतात, डोळ्यांना सवय लागली आहे, जे दिसेल तेच पाहायचे. पण जे खरे गुज…
  5. माया मिथ्या म्हणतां गेली · दासबोध ८.२.३५मायेविषयी लोकांची नाना मते समर्थ याच्या आधी मांडतात. माया म्हणजे दिसणारे हे सारे जग आणि ते दाखवणारी शक्ती. कोणी म्हणतात, ती तर प्रत्यक्ष दिसते, मग नाही कशी म्हणावी? कोणी म्हणतात, ती मिथ्या असेल तर साधना कशाला? योगग्रंथ, वेद, शास्त्रे आणि पु…
  6. आभाळ आले आणि गेलें · दासबोध ८.३.३९निर्गुण ब्रह्म सगुण झाले का, या शंकेचे उत्तर समर्थ येथे देतात. निर्गुण म्हणजे रूप आणि गुण नसलेले. आकाशात नसलेले ढग अचानक उमटतात, तसे मायेच्या योगाने हे जग झाले. ढगांमुळे आकाशाची निश्चळता गेली असे वाटते, पण ते जसेच्या तसे असते. समर्थ म्हणतात…
  7. अधोर्ध पाहातां चहुंकडे · दासबोध २०.२.६-७दृश्य येते आणि जाते, पण आकाश जसे चहूकडे भरलेले असते, तसे ब्रह्म भरून राहिलेले असते, असे समर्थ याच्या आधी सांगतात. विवेकाने दृश्य बाजूला काढले की परब्रह्मच कोंदाटलेले उरते. समर्थ म्हणतात, खाली, वर, चहूकडे पाहिले, तर जिकडे तिकडे निर्गुण ब्रह्…
  8. पक्षी अंतराळीं गेलां · दासबोध २०.१०.९दासबोधाच्या या शेवटच्या समासात समर्थ ब्रह्म सर्वत्र कसे आहे, हे आकाशाच्या दाखल्यांनी सांगतात. बसलेले माणूस उठून गेले, तरी तिथे आकाशच राहते. प्राणी कुठेही पळाला तरी आकाश त्याच्याभोवती असते; जोर करून आकाशाबाहेर कसे जाणार? समर्थ म्हणतात, पक्षी…
  9. सागरामधें खसखस तैसें परब्रह्मीं दृश्य · दासबोध ९.९.२९अथांग सागरात खसखशीचा एक दाणा असावा, तसे परब्रह्मात हे सारे दृश्य जग आहे. परब्रह्म म्हणजे सर्वांच्या पलीकडचे आणि सर्वांत व्यापलेले एकमेव सत्य. हा समास संदेह दूर करणारा आहे. याच्या आधी समर्थ सांगतात की हे दृश्य जग भ्रमामुळे खरे वाटते. ते आले…
  10. म्हणोनि जग मिथ्या साच आत्मा · दासबोध ८.१.४४-४५म्हणून जग मिथ्या आहे, असा निष्कर्ष समर्थ सांगतात. ते दिसते, पण टिकत नाही; आणि जे टिकत नाही, ते अखेर खरे नव्हे. आत्मा, आपले खरे अस्तित्व, तेच सत्य आहे. देवदर्शनाच्या या समासात ते नुकतेच सांगतात की जग निर्माण करणारा जगाहून वेगळा आहे. गोपूर बा…
  11. ऊंच नीच नाहीं परी · दासबोध ७.२.२४-२७ब्रह्मात उच्च आणि नीच असा भेद नाही. ब्रह्म म्हणजे सर्वांच्या मुळाशी असलेले एकमेव सत्य. तेथे राजा आणि रंक सारखेच. पुरुष असो वा स्त्री, तेथे गाठायचे पद एकच आहे. ब्राह्मणाचे ब्रह्म सोवळे, म्हणजे शुद्ध, आणि शूद्राचे ब्रह्म ओवळे, म्हणजे अशुद्ध,…
  12. वटबीजीं असे वाड · दासबोध १०.९.२-३वडाचे बीज फोडून पाहिले, तर आत झाड दिसत नाही. तरी एवढा मोठा वृक्ष त्यात असतो, आणि नाना वृक्षांची दाट झाडी त्या एका बीजापासूनच होते. तशीच मूळमाया बीजरूप आहे, असे समर्थ सांगतात. माया म्हणजे जगातल्या अनेक वस्तू दाखवणारी शक्ती; मूळमाया म्हणजे सृ…
  13. जें जें जड आणी कठिण · दासबोध ८.४.१०-१२जे जे जड आणि कठीण, ते पृथ्वीचे लक्षण. जे मऊ आणि ओलसर, ते सारे आप, म्हणजे जल. जे जे उष्ण आणि तेजस्वी, ते तेज, म्हणजे अग्नी, असे जाणावे. वायूचे लक्षणही सहज सांगता येते: जे सचेतन आणि चंचल, ते केवळ वायूच. आणि जे शून्य आणि निश्चल, ते आकाश जाणावे…
  14. पृथ्वीचें मूळ जीवन · दासबोध १६.४.३०-३१पृथ्वीचे मूळ जीवन, म्हणजे पाणी. पाण्याचे मूळ दहन, म्हणजे अग्नी. आणि अग्नीचे मूळ पवन. असे प्रत्येक मूळ आधीच्याहून थोर आहे. पवनाहून थोर परमेश्वर. भूतांच्या विचारात त्यालाच महद्भूत, म्हणजे सर्वांत मोठे भूत, म्हणतात. आणि त्याहूनही थोर, सर्वांच्…
  15. ऐक ज्ञानाचें लक्षण · दासबोध ५.६.१शुद्ध ज्ञानाच्या समासाच्या आरंभीच समर्थ शिष्याला सांगतात, ऐक, ज्ञानाचे लक्षण हे आहे. ज्ञान म्हणजे आत्मज्ञान: आपण खरे कोण आहोत, हे जाणणे. आपणच आपल्याला पाहावे, यालाच ज्ञान म्हणतात. अधिक गोष्टी जाणणे हे ज्ञान नव्हे; जाणणाऱ्याने स्वतःला जाणणे,…
  16. मी कोण ऐसें नेणिजे · दासबोध ७.२.२२मी कोण आहे, हे न जाणणे, यालाच समर्थ अज्ञान म्हणतात. ते अज्ञान गेले, की परब्रह्म प्राप्त होते. परब्रह्म म्हणजे सर्वांच्या पलीकडचे एकमेव सत्य. हे अज्ञान कोठून येते, ते थोडे आधी ते दाखवतात. आपण म्हणजे मीपण; मीपण म्हणजे जीवपण, वेगळा जीव असणे; आ…
  17. आत्मनिवेदनाचें लक्षण आधीं पाहावें मी कोण · दासबोध ८.८.१३स्वतःला अर्पण करायचे म्हणजे कुठे जाऊन पडायचे? की देवापुढे आपले मस्तक तोडायचे? आत्मदर्शनाच्या या समासात श्रोता असे विचारतो. आत्मनिवेदन म्हणजे स्वतःला देवाला पूर्णपणे अर्पण करणे; नवविधा भक्तीतील ही नववी आणि सर्वश्रेष्ठ भक्ती. उत्तर देहाकडे नव…
  18. माझें शरीर ऐसें म्हणतो · दासबोध ६.२.२९जो माझे शरीर असे म्हणतो, तो देहाहून वेगळाच आहे, हे जाण. आणि जो माझे मन असे जाणतो, तो मनही नव्हे. ब्रह्मप्राप्तीच्या या समासात आपल्या शोधाचे हे पहिले पाऊल आहे. समर्थ आधी देवाचा निश्चय करतात: देव निर्गुण आहे, हे अनुभवाला आले. आता आपणच आपला शो…
  19. देह मी वाटे ज्या नरा · दासबोध ५.६.५५ज्या माणसाला मी म्हणजे देह असे वाटते, तो आत्महत्यारा, म्हणजे आपलाच घात करणारा, समजावा, असे समर्थ म्हणतात. देहाचा अभिमान धरल्यामुळे तो जन्ममरणाच्या येरझारा, म्हणजे खेपा, पुन्हा पुन्हा भोगतो. एकदा भोगलेलेच तो परत परत भोगत राहतो. शुद्ध ज्ञानाच…
  20. ऐक शिष्या येथीचें वर्म · दासबोध ५.६.४५ऐक शिष्या, याचे वर्म हे आहे: तू स्वतःच ब्रह्म आहेस. याविषयी संदेह किंवा भ्रम मुळीच धरू नकोस. शुद्ध ज्ञानाच्या या समासात गुरूंनी शिष्याला आपल्या जिवाचे गुज, अंतरीचे रहस्य, सांगायचे कबूल केले आहे. शिष्य पाय धरतो, आणि गुरू अहं ब्रह्मास्मि, म्ह…
  21. म्हणे आतां मीच स्वरूप · दासबोध ९.२.१८-१९मी ब्रह्म आहे, हा विचारसुद्धा अहंतेचा, मीपणाचा, असू शकतो. ब्रह्म म्हणजे सर्वांत भरलेले एकमेव सत्य; आणि अहंता म्हणजे त्या अभेदात भेद वाढवणारे मीपण. ब्रह्मनिरूपणाच्या या समासात समर्थ अहंतेचा तिच्या शेवटच्या लपण्याच्या जागेपर्यंत माग काढतात. म…
  22. मीपण कोणासीच न साहे · दासबोध ७.७.५०-५२मीपण कोणालाच सहन होत नाही. मग ते भगवंताला कसे सहन होईल? म्हणून जो मीपण सोडून राहतो, तोच समाधानी. साधनेच्या या समासात समर्थ मीपणाच्या दुष्परिणामांची मोठी यादी देतात, तिच्या शेवटी हे येते. मीपण शस्त्राने तुटत नाही, फोडले तरी फुटत नाही. मीपणान…
  23. मुक्तपण हेंचि बद्ध · दासबोध ७.६.५२-५४बद्ध आणि मुक्त यांच्या या समासात समर्थ सांगतात की स्वरूपात देहच नाही. बद्ध आणि मुक्त हा भाव देहाला धरून राहणाऱ्याचा आहे. देहबुद्धी धरून विचार केला, तर ब्रह्मदेवादिक देव आणि जन्मतःच मुक्त शुकमुनीही मुक्त ठरणार नाहीत. मी मुक्त आहे, हे मुक्तपण…
  24. आत्माराम चहुंकडे लोक वावडे जिकडे तिकडे · दासबोध १६.८.५आत्माराम, म्हणजे सर्वांच्या अंतरात रमणारा आत्मा, चारी बाजूंना व्यापून आहे. लोक जिकडे तिकडे वावरत असतात. त्या आत्म्याविना मात्र देह पडतो, आणि मृत्यू घडतो. आत्मारामाच्या या समासाच्या आरंभी समर्थ गणपती, वाणी आणि आपल्या उपास्य श्रीरामाचे नाम या…
  25. देह देउळ आत्मा देव · दासबोध १४.८.२९अखंड ध्यानाच्या या समासात समर्थ विचारतात: ध्यान देवाचे करावे, की देवळाचे? मूर्तीचे ध्यान धरू पाहणारे ते धरता येत नाही म्हणून उगाच कष्टतात, असेही ते सांगतात. या ओवीत समर्थ याचे उत्तर देतात. देह हे देऊळ आहे, आणि आत्मा, म्हणजे आपले खरे स्वरूप,…
  26. पृथ्वीमधें जितुकीं शरीरें · दासबोध २०.४.४पृथ्वीवर जितकी शरीरे आहेत, तितकी भगवंताची घरे आहेत. याच दारांतून जीवांना नाना सुखे प्राप्त होतात. वरवर पाहिले तर सृष्टीत नुसता गलबला दिसतो, असे समर्थ आत्म्याच्या या समासात सांगतात. पण त्या मागे चालणारी सत्ता ही वेगळीच गोष्ट आहे. पुढच्या ओव्…
  27. नर तोचि नारायेण · दासबोध २०.५.२८नर तोच नारायण; माणूसच देव आहे. नारायण म्हणजे परमेश्वर. मात्र त्यासाठी तो प्रत्ययाने श्रवण करत असला पाहिजे, असे समर्थ सांगतात; म्हणजे ऐकलेले स्वतःच्या अनुभवाने पडताळत असला पाहिजे. आणि त्याचे अंतःकरण सर्वकाळ मननशील, ऐकलेल्याचा विचार करणारे अस…
  28. देव ओळखावा एक · दासबोध ६.१.२१-२३एका देवाला ओळखावे. तेच ज्ञान, आणि तेच जन्माचे सार्थक. बाकी सगळी पोटविद्या, नुसते पोट भरणारी विद्या, आणि ती अखेर निरर्थक. जन्मभर पोट भरले, देहाचे रक्षण केले. पण अंतकाळी ते सगळेच व्यर्थ गेले. म्हणून पोट भरण्याच्या विद्येला सद्विद्या, म्हणजे ख…
  29. परमेश्वरास वोळखिलें आपण कोणसें कळलें · दासबोध १०.८.२२-२४कच्चा वैद्य निवडला, तर पोराचा प्राण जातो. प्रचीतीविना, स्वतःच्या अनुभवाविना, ज्ञानाचेही तसेच; त्याने समाधान मिळत नाही, असे समर्थ प्रचीतीच्या या समासात सांगतात. परमेश्वराला ओळखले, आपण कोण हे कळले, आणि आत्मनिवेदन घडले, म्हणजे स्वतःला देवाला प…
  30. येकांतीं मौन्य धरून बैसे · दासबोध १७.५.७-९एकांतात मौन धरून बसावे, आणि सावधपणे पाहावे, काय भासते. तेव्हा सोहं, सोहं, म्हणजे तो मीच आहे, असे शब्द आपोआप होत राहतात. हा समास अजपाचा आहे. अजपा म्हणजे न जपता आपोआप चालणारा जप. जुने ग्रंथ दिवसरात्रीत एकवीस हजार सहाशे श्वास मोजतात, आणि समर्थ…
  31. पोहणें सिकला तो तरेल · दासबोध ९.७.३५-३६जो पोहायला शिकला, तो नदी तरून जाईल. ज्याला पोहता येत नाही, तो बुडेल. यातही कोणी अंदाज करत बसेल का? ज्ञानाचेही तसेच. ज्यांना ज्ञान झाले, तेवढेच जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून तरले. ज्याचे बंधनच तुटले, तोच मुक्त. समर्थ येथे श्रोत्यांच्या शंकेला उत्तर…
  32. आत्मबुद्धी निश्चयाची तेचि दशा मोक्षश्रीची · दासबोध ५.१०.३८अहमात्मा, म्हणजे मी आत्मा आहे, हे कधीही विसरू नये. निश्चयाची, न डळमळणारी आत्मबुद्धी हीच मोक्षश्रीची, मुक्तीच्या वैभवाची दशा आहे. ज्याला ज्ञान झाले, त्याला ही सूचना का? कारण, सिद्धाच्या लक्षणांच्या या समासात समर्थ सांगतात, आत्मज्ञान झाले असल…
  33. संसारत्याग न करितां · दासबोध ६.९.२४-२५संसाराचा त्याग न करता, प्रपंचाच्या जबाबदाऱ्या न सोडता, लोकांमध्ये राहूनच जन्माचे सार्थक होते. ते होते केवळ विचाराने. हे नुसते तत्त्व नव्हे, प्रचीतीचे, अनुभवाचे बोलणे आहे, असे समर्थ सांगतात. विवेकाने ही प्रचीती मनात बाणते. जे ही प्रचीती स्वत…
  34. याचि जन्में येणेंचि काळें · दासबोध ६.९.२९याच जन्मी, याच काळी संसारात असून निराळे होता येते. आपल्या निश्चल स्वरूपाशी एकरूप होऊन मोक्ष प्राप्त होतो. पुढच्या जन्माची वाट कशाला? पुढच्या जन्मी काही मिळेल, ही सगळी उधारी आहे, असे समर्थ आधी सांगतात. सार आणि असार यांचा विवेक मात्र रोख, तत्…
  35. सदा स्वरूपानुसंधान हें मुख्य साधूचें लक्षण · दासबोध ८.९.९सदा स्वरूपाचे अनुसंधान असणे, म्हणजे आपल्या खऱ्या स्वरूपाकडे सतत लक्ष लागून राहणे, हेच साधूचे मुख्य लक्षण. तो लोकांत राहतो, पण लोकांहून वेगळा असतो. सिद्धाच्या लक्षणांच्या या समासात समर्थ आधी एक सावधगिरी सांगतात. सिद्ध म्हणजे स्वरूपच; खरे तर…
  36. अंतरनिष्ठ तितुके तरले · दासबोध १८.१.२४जितके अंतरनिष्ठ, म्हणजे अंतरात्म्याशी निष्ठा ठेवणारे होते, तितके भवसागर तरले. जितके अंतरातून भ्रष्ट झाले, तितके बुडाले; ते बाह्य दिखाव्यात आणि लोकाचारात भरकटून गेले. हा समास अनेक देवस्थानांचा आहे. कीर्ती आणि अपकीर्ती, निंदा आणि स्तुती, या स…
  37. दुःस्वप्न उदंड देखिलें · दासबोध १५.१०.२६-२८झोपेत खूप भयंकर स्वप्न पाहिले, तरी जागे होताच ते खोटे ठरते. नंतर पुन्हा आठवले, तरी ते मिथ्याच असते. ज्ञान्याचेही तसेच, असे समर्थ सिद्धांताच्या या समासात सांगतात. ज्ञान्याचा देह प्रारब्धामुळे असतो. प्रारब्ध म्हणजे आधीच्या कर्मांचे, फळ द्यायल…
  38. आतां होणार तें होईना कां · दासबोध ६.२.४४आता जे व्हायचे ते होईना का, आणि जे जायचे ते जाईना का. हे ज्ञान्याचे मन, समर्थांच्या शब्दांत. जन्म आणि मृत्यू यांची मनातली आशंका, ती भीतीच, आता तुटली आहे. येथवर नेणारी वाट समर्थ नुकतीच सांगतात. आधी अध्यात्माचे श्रवण. मग सद्गुरूची सेवा. आणि श…
  39. असो ऐसे सकळहि गेले · दासबोध ३.९.५९मृत्यू कोणालाच सोडत नाही. या संपूर्ण समासात समर्थ हेच दाखवतात: संत, महंत, भक्त, एवढेच काय, मानवरूपात आलेले देवाचे अवतारही सुटत नाहीत. मग मृत्यूच्या वाटेने गेलेल्यांची मोठी यादी येते. पराक्रमी, सत्कीर्तीचे लोक आणि नीतिवंत राजे गेले. पंडित आण…
  40. जालें साधनाचें फळ · दासबोध २०.१०.२६-२७साधनेचे फळ मिळाले. संसार सफळ झाला. निर्गुण आणि निश्चल ब्रह्म, ते एकमेव सत्य, अंतरात उमटले. मायेचा, अनेक रूपे दाखवणाऱ्या शक्तीचा, हिशेब पूर्ण झाला. तत्त्वांचा निवाडा झाला, खरे काय आणि भासमान काय, याचा निकाल लागला. साध्य हाती आले, की मग साधना…