निवडक दासबोध ओव्या · Brahman, Maya and the Self
मुक्तपण हेंचि बद्ध · दासबोध ७.६.५२-५४
मुक्तपण हेंचि बद्ध । मुक्त बद्ध हें अबद्ध । स्वस्वरूप स्वतःसिद्ध । बद्ध ना मुक्त ॥ ५२॥ मुक्तपणाची पोटीं शिळा । बांधतां जाइजे पाताळा । देहबुद्धीची अर्गळा । स्वरूपीं न संटे ॥ ५३॥ मीपणापासून सुटला । तोचि एक मुक्त जाहला । मुका अथवा बोलिला । तरी तो मुक्त ॥ ५४॥
बद्ध आणि मुक्त यांच्या या समासात समर्थ सांगतात की स्वरूपात देहच नाही. बद्ध आणि मुक्त हा भाव देहाला धरून राहणाऱ्याचा आहे. देहबुद्धी धरून विचार केला, तर ब्रह्मदेवादिक देव आणि जन्मतःच मुक्त शुकमुनीही मुक्त ठरणार नाहीत. मी मुक्त आहे, हे मुक्तपण धरणे हेच बंधन. मुक्त आणि बद्ध हे बोलणेच अबद्ध, असंबद्ध आहे. आपले स्वरूप स्वतःसिद्ध आहे; ते बद्धही नाही आणि मुक्तही नाही. मुक्तपणाची कल्पना ही एक शिळा आहे. ती पोटाला बांधली, तर माणूस मुक्तीकडे नव्हे, थेट पाताळात बुडतो. देहबुद्धी म्हणजे दाराला आडवा लावायचा अडसर, माणसाला आत कोंडणारा. पण तो अडसर स्वरूपाला बसतच नाही; तेथे त्याला अडकायला काहीच नाही. जो मीपणापासून सुटला, तोच एक खरा मुक्त झाला. मग तो मुका राहो, की बोलो, तो मुक्तच आहे.