तुकारामांचे निवडक अभंग
अभंग १७५१: चित्त शुद्ध तरी शत्रु मित्र होती
चित्त शुद्ध तरी शत्रु मित्र होती । व्याघ्र हे न खाती सर्प तया ॥१॥ विष तें अमृत आघात तें हित । अकर्तव्य नीत होय त्यासी ॥ध्रु.॥ दुःख तें देईल सर्व सुख फळ । होतील शीतळ अग्निज्वाळा ॥२॥ आवडेल जीवां जीवाचिये परी । सकळां अंतरीं एक भाव ॥३॥ तुका ह्मणे कृपा केली नारायणें । जाणिजेते येणें अनुभवें ॥४॥
चित्त शुद्ध असेल, तर शत्रूही मित्र होतात; वाघ आणि साप अशा माणसाला खात नाहीत. त्याच्यासाठी विषही अमृत होते, आघातही हिताचा ठरतो, आणि न करण्यासारखेही त्याच्यासाठी नीतीचे होते. दुःखसुद्धा त्याला संपूर्ण सुखाचे फळ देईल; अग्नीच्या ज्वाळाही शीतल होतील. सगळे जीव त्याच्यावर आपल्या जिवाइतके प्रेम करतील; सगळ्यांच्या अंतरात एकच भाव असेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, नारायणाने कृपा केली आहे, हे या अनुभवावरून कळते. गाथेतले शीर्षक सांगते: अनघडसिद्ध नावाच्या एका सिद्धाच्या शब्दाने रामेश्वर भटांच्या शरीराचा दाह होऊ लागला, आणि तो ज्या अभंगाने शमला, तो हा. रामेश्वर भट हे विद्वान ब्राह्मण. परंपरेनुसार त्यांच्याच सांगण्यावरून तुकोबांनी आपल्या अभंगांच्या वह्या इंद्रायणी नदीत बुडवल्या होत्या. पुढे ते तुकोबांचे शिष्य झाले; गाथेत त्यांचे स्वतःचे अभंगही आहेत.