तुकारामांचे निवडक अभंग
अभंग १८९: खेळ मांडियेला वाळवंटीं घांई
खेळ मांडियेला वाळवंटीं घांई । नाचती वैष्णव भाई रे । क्रोध अभिमान केला पावटणी । एक एका लागतील पायीं रे ॥१॥ नाचती आनंदकल्लोळीं । पवित्र गाणें नामावळी । कळिकाळावरि घातलीसें कास । एक एकाहुनी बळी रे ॥ध्रु.॥ गोपीचंदनउटी तुळसीच्या माळा । हार मिरवती गळां । टाळ मृदंग घाई पुष्पवरुषाव । अनुपम्य सुखसोंहळा रे ॥२॥ लुब्धलीं नादीं लागली समाधी । मूढ जन नर नारी लोकां । पंडित ज्ञानी योगी महानुभाव । एकचि सिद्धसाधकां रे ॥३॥ वर्णाभिमान विसरली याति । एकएकां लोटांगणीं जाती । निर्मळ चित्ते जालीं नवनीतें । पाषाणा पाझर सुटती रे ॥४॥ होतो जयजयकार गर्जत अंबर । मातले हे वैष्णव वीर रे । तुका ह्मणे सोपी केली पायवाट । उतरावया भवसागर रे ॥५॥
वाळवंटात मोठ्या जोमाने खेळ मांडला आहे. वैष्णव बंधू नाचत आहेत. क्रोध आणि अभिमान त्यांनी पायरीसारखे पायाखाली घातले आहेत, आणि ते एकमेकांच्या पाया पडत आहेत. आनंदाच्या लाटांत ते नाचतात, देवाच्या नावांची पवित्र गाणी गातात. कळिकाळावर चढाई करायला त्यांनी कास कसली आहे; एकेक एकमेकांहून बलवान. अंगाला गोपीचंदनाची उटी, गळ्यात तुळशीच्या माळा आणि हार मिरवत आहेत. टाळ-मृदंगांचा गजर, फुलांचा वर्षाव, असा अनुपम सुखसोहळा चालला आहे. त्या नादात सगळे लुब्ध झाले, समाधी लागली: भोळे लोक, स्त्रिया-पुरुष, आणि पंडित, ज्ञानी, योगी, थोर महात्मे. सिद्ध आणि साधक इथे एकच झाले. वर्णाचा अभिमान आणि जात विसरून ते एकमेकांपुढे लोटांगण घालतात. निर्मळ मने लोण्यासारखी झाली; दगडांनाही पाझर फुटतो. जयजयकाराने आकाश दुमदुमते; हे वैष्णव वीर आनंदाने धुंद झाले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, भवसागर उतरून जाण्यासाठी त्यांनी सोपी पायवाट करून ठेवली आहे. वाळवंट म्हणजे पंढरपुरात चंद्रभागेच्या काठचे वाळूचे पात्र; तिथे वारकरी जमतात, भजन करतात, नाचतात. गाथेत हा अभंग टिपरी अभंगांच्या गटात आहे; टिपरी म्हणजे हातातल्या लहान काठ्या एकमेकांवर वाजवत फेर धरून खेळायचा नाच. गोपीचंदन म्हणजे वारकरी अंगाला लावतात ती फिकट मातीची उटी.