तुकारामांचे निवडक अभंग
अभंग २२७०: पाषाण देव पाषाण पायरी
पाषाण देव पाषाण पायरी । पूजा एकावरी पाय ठेवी ॥१॥ सार तो भाव सार तो भाव । अनुभवीं देव ते चि जाले ॥ध्रु.॥ उदका भिन्न पालट काई । गंगा गोड येरां चवी काय नाहीं ॥२॥ तुका ह्मणे हें भाविकांचें वर्म । येरीं धर्माधर्म विचारावे ॥३॥
देवाची मूर्ती दगडाची, आणि देवळाची पायरीही दगडाचीच. तरी एकाची पूजा होते, आणि दुसरीवर लोक पाय ठेवतात. भाव हेच सार आहे, भाव हेच सार! ज्यांनी तो अनुभवला, ते भावानेच देवरूप झाले. पाण्या-पाण्यात असा काय फरक असतो? गंगेचे पाणी गोड, म्हणून बाकीच्या पाण्यांना चवच नाही का? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे भाविकांचे वर्म आहे. बाकीच्यांनी धर्म काय आणि अधर्म काय, याचा विचार करत बसावे. इथे भाव म्हणजे मनातली श्रद्धा आणि प्रेम. दगड तोच असतो; मूर्तीत देव दिसतो तो पाहणाऱ्याच्या भावामुळे. गंगेचे पाणीही पाणीच, पण भावाने ते तीर्थ होते. हे वर्म कळलेल्याला नियमांची चर्चा करत बसावे लागत नाही.