तुकारामांचे निवडक अभंग
अभंग २३२५: नाहीं देवापाशीं मोक्षाचें गांठोळें
नाहीं देवापाशीं मोक्षाचें गांठोळें । आणूनि निराळें द्यावें हातीं ॥१॥ इंद्रियांचा जय साधुनियां मन । निर्विषय कारण असे तेथें ॥ध्रु.॥ उपास पारणीं अक्षरांची आटी । सत्कर्मा शेवटीं असे फळ ॥२॥ आदरें संकल्प वारीं अतिशय । सहज तें काय दुःख जाण ॥३॥ स्वप्नींच्या घायें विवळसी वांयां । रडे रडतियासवें मिथ्या ॥४॥ तुका ह्मणे फळ आहे मूळापाशीं । शरण देवासीं जाय वेगीं ॥५॥
देवापाशी मोक्षाचे गाठोडे बांधून ठेवलेले नाही, की ते काढून वेगळे तुझ्या हाती द्यावे. इंद्रियांवर जय मिळवून मन साधावे; मन विषयांपासून मोकळे होणे, हेच तिथले खरे कारण. उपवास आणि पारणी, अक्षरे घोकण्याची खटपट, या सत्कर्मांना शेवटी त्यांचे फळ मिळते, एवढेच. आस्थेने केलेले अतिशय संकल्पही आवर. जे सहज घडते, त्यात दुःख ते कसले, हे जाण. स्वप्नात झालेल्या घावांनी तू उगाच विव्हळतोस; रडणाऱ्याबरोबर रडणे खोटे. तुकाराम महाराज म्हणतात, फळ मुळापाशीच आहे; लवकर देवाला शरण जा. गाथेतल्या शीर्षकानुसार, अलंकापुरी म्हणजे आळंदी, ज्ञानेश्वरांच्या समाधीचे गाव. तिथे एक ब्राह्मण बेचाळीस दिवस उपवास करत धरणे धरून बसला होता. त्याला दृष्टांत झाला, की देहूला तुकोबांकडे जा. गाथेत त्याच्या येण्याविषयी एकतीस अभंग आहेत; त्यांतले अकरा ‘उपदेश’ या शीर्षकाखाली आहेत, आणि हा त्यांपैकी एक. पारणे म्हणजे उपवास सोडणे.