तुकारामांचे निवडक अभंग
अभंग २९१: मन करा रे प्रसन्न
मन करा रे प्रसन्न । सर्व सिद्धीचे कारण । मोक्ष अथवा बंधन । सुख समाधान इच्छा ते ॥१॥ मने प्रतिमा स्थापिली । मने मना पूजा केली । मने इच्छा पुरविली । मन माउली सकळांची ॥ध्रु.॥ मन गुरू आणि शिष्य । करी आपुलें चि दास्य । प्रसन्न आपआपणास । गति अथवा अधोगति ॥२॥ साधक वाचक पंडित । श्रोते वक्ते ऐका मात । नाहीं नाहीं आनुदैवत । तुका ह्मणे दुसरें ॥३॥
अरे, मन प्रसन्न करा. सगळ्या सिद्धींचे कारण मनच आहे. मोक्ष असो की बंधन, सुख असो की समाधान, किंवा कोणतीही इच्छा, सगळे मनावरच अवलंबून आहे. मनानेच मूर्तीची स्थापना केली, आणि मनानेच मनाची पूजा केली. मनानेच आपली इच्छा पुरी केली; मन ही सगळ्यांची माउली आहे. मनच गुरू आणि मनच शिष्य; ते स्वतःच स्वतःची सेवा करते. ते आपल्यावर आपणच प्रसन्न होते, आणि सद्गती किंवा अधोगतीही आपणच देते. साधकांनो, वाचकांनो, पंडितांनो, श्रोत्यांनो आणि वक्त्यांनो, ही गोष्ट ऐका. तुकाराम महाराज म्हणतात, याहून दुसरे दैवत नाही, नाहीच. प्रसन्न हा शब्द आपण देवासाठी वापरतो: देव प्रसन्न झाला की वर देतो. तुकोबा तोच शब्द मनासाठी वापरतात. मूर्तीची स्थापना, पूजा, गुरूचा उपदेश, हे सगळे मनातच घडते. मळलेल्या मनाने केलेली पूजा आणखी एक बंधन होते; निर्मळ, शांत मनाने केलेली तीच पूजा सोडवते.