तुकारामांचे निवडक अभंग
अभंग ९९३: अणुरणीयां थोकडा
अणुरणीयां थोकडा । तुका आकाशाएवढा ॥१॥ गिळुनि सांडिलें कळिवर । भव भ्रमाचा आकार ॥ध्रु.॥ सांडिली त्रिपुटी । दीप उजळला घटीं ॥२॥ तुका ह्मणे आतां । उरलों उपकारापुरता ॥३॥
देवाला जाणल्यानंतर आपण काय झालो, ते तुकोबा इथे सांगतात. हा तुका अणूहूनही लहान आहे, आणि आकाशाएवढा मोठाही आहे. संसाराच्या भ्रमाने घडवलेला हा देहाचा आकार मी गिळून टाकला, आणि फेकून दिला. जाणणारा, जाणले जाणारे आणि जाणणे ही त्रिपुटी सुटली, आणि देहाच्या घटात दिवा उजळला. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी उरलो आहे तो फक्त दुसऱ्यांवर उपकार करण्यापुरता. कठ उपनिषद आत्म्याचे वर्णन असे करते: तो अणूहून लहान आणि मोठ्याहून मोठा आहे. तुकोबा तेच स्वतःविषयी सांगतात, कारण “मी म्हणजे हा देह” ही समजूत आता गेली आहे. जाणणारा आणि जाणले जाणारे वेगळे उरले नाहीत, की देह म्हणजे फक्त एक घट उरतो, आणि त्याच्या आत आत्मज्ञानाचा दिवा जळत असतो. तुकोबा त्या देहात अजून आहेत, पण आता फक्त दुसऱ्यांसाठी.