भीष्मांचा उपदेश · अंतिम उपदेश
वनात सापडलेला ब्राह्मण
गुणांस्तु शृणु मे राजन् सान्त्वस्य भरतर्षभ । दारुणान्यपि भूतानि सान्त्वेनाराधयेद्यथा ॥
गोड शब्दांनी अधिक साधते की दानांनी, असे युधिष्ठिर विचारतो. काही जण गोड शब्दांनी वश होतात, आणि काही दानांनी, भीष्म सांगतात; प्रत्येक जण आपापल्या स्वभावाप्रमाणे. “पण गोड शब्दांचे गुण ऐक; त्यांनी अगदी क्रूर प्राणीसुद्धा वश करता येतात.” मग ते एका ब्राह्मणाची आणि एका नरभक्षक राक्षसाची कथा सांगतात. एक वाक्पटू आणि शहाणा ब्राह्मण एका निर्जन वनात एका राक्षसाच्या हाती सापडला; राक्षस त्याला खाणार होता. ते भयंकर रूप पाहूनही ब्राह्मण गडबडला नाही. गोड शब्दांचा उपाय करून पाहावा, आणि त्याने काय होते ते बघावे, असे त्याने ठरवले. राक्षसाने आदराने त्याचे स्वागत केले, आणि त्याला एक प्रश्न विचारला. “तुला सोडून देईन, पण मला सांग: मी इतका निस्तेज आणि कृश का?” ब्राह्मणाने क्षणभर विचार केला, आणि एकामागून एक उत्तरे दिली; प्रत्येकाचा शेवट तोच. “तू घरापासून दूर, परक्यांत राहतोस; मित्र नाहीत, आप्त नाहीत; तरी मोठ्या संपत्तीचा उपभोग घेतोस,” त्याने सुरुवात केली. “म्हणून तू निस्तेज आणि कृश आहेस.” बाकीची कारणेही त्याच धाटणीची. तू मित्रांशी चांगला वागतोस, तरी ते आपल्या वाईट स्वभावामुळे तुझ्याशी चांगले वागत नाहीत. तुझ्यापाशी पुण्य आणि शहाणपण आहे, तरी दोन्ही नसलेल्यांना तुझ्याहून अधिक मान मिळताना तू पाहतोस. तुझ्याहून कमी गुणी पण श्रीमंत माणसे तुला तुच्छ लेखतात. गरज असूनही, समोर असलेले उपजीविकेचे मार्ग स्वीकारायला तुझा स्वाभिमान आड येतो. दुसऱ्याला मदत करताना तू स्वतःला तोशीस लावलीस, आणि आपण तुला फसवले असे त्याला वाटते. काम आणि क्रोधाच्या आहारी जाऊन दुःख भोगणाऱ्या जगासाठी तू झुरतोस.
काळज्यांनी कृश
गुणांस्तु शृणु मे राजन् सान्त्वस्य भरतर्षभ । दारुणान्यपि भूतानि सान्त्वेनाराधयेद्यथा ॥
कारणे पुढे चालूच राहिली. मूर्ख तुझ्या शहाणपणाची थट्टा करतात, आणि दुष्ट तुला दोष देतात. मित्राची गोड जीभ असलेल्या एका शत्रूने सज्जनपणाचे सोंग घेतले, आणि मग एखाद्या लुच्च्यासारखे तुला फसवून सोडून दिले. तू कुशल आहेस, जगाची रीत जाणतोस, तरी जाणकार तुझी स्तुती करत नाहीत. तू दुष्टांच्या शंका दूर केल्यास, आणि त्यांनी तुझा गुण मान्य केला नाही. तुला तपासाठी वनात जायचे आहे, आणि तुझे आप्त जाऊ देत नाहीत. श्रीमंत, तरुण, देखणा शेजारी तुझ्या प्रिय पत्नीवर डोळा ठेवून आहे. श्रीमंतांच्या सभेत बोललेले तुझे उत्तम बोलही शहाणपणाचे किंवा समयोचित मानले जात नाहीत. आणखी कारणे आली. रागावलेला एक आप्त शांत होत नाही. कोणीतरी तुला एखादे काम सांगितले, आणि आता त्याचे फळ तोच हिसकावून घेतो. तुला मिळणारा मान आपल्यामुळेच आहे, तुझ्यामुळे नव्हे, असे तुझ्या आप्तांना वाटते. लाज आणि दिरंगाई यांमुळे मनातली एक इच्छा तू बोलून दाखवत नाहीस. स्वतःत कोणताही दोष दिसत नसतानाही तुला शाप मिळाला. धर्म, अर्थ आणि काम यांसाठी तू केलेल्या प्रयत्नांना फळ येत नाही. दुष्ट भरभराटीला येतात आणि सज्जन खालावतात, हे तू पाहतोस. एकमेकांशी भांडणाऱ्या मित्रांना खूश ठेवायचा तू प्रयत्न करतोस. वेद जाणणारे चुकीचे वागतात, आणि विद्वान इंद्रियांवर ताबा ठेवू शकत नाहीत, हे तू पाहतोस. अशी आपली स्तुती ऐकून राक्षसानेही उलट ब्राह्मणाचा सन्मान केला. त्याने त्याला आपला मित्र केले, धन दिले, आणि सोडून दिले. अनुशासनपर्व १२४.