- 1अजूनही शांती नाहीभीष्मांनी युधिष्ठिराला अनेक दिवस उपदेश केला आहे, तरी राजाच्या मनाला शांती नाही. “मनःशांतीविषयी तुम्ही सांगितलेले सारे मी ऐकले,” तो म्हणतो, “पण हे सारे माझ्याच हातून घडले, तर मला शांती कशी मिळावी?” बाणांनी भरलेले, जखमांनी चिघळलेले पितामहांचे…
- 2झाड न सोडणारा पोपटकरुणा आणि निष्ठावंतांची लक्षणे यांविषयी युधिष्ठिर विचारतो. भीष्म देवांचे राजे इंद्र आणि एका पोपटाची कथा सांगतात. काशीराजाच्या प्रदेशात एका शिकाऱ्याने एका हरणावर विषारी बाण सोडला. नेम चुकला, आणि बाण वनातल्या एका मोठ्या वृक्षाला लागला. झाडाची…
- 3बीज आणि शेतमाणसाचा स्वतःचा प्रयत्न बलवान, की दैव, असे युधिष्ठिर विचारतो. उत्तरादाखल भीष्म ब्रह्मदेवांनी एकदा वसिष्ठ ऋषींना सांगितलेली गोष्ट सांगतात. इथे दैव म्हणजे नशिबात लिहिलेले; सहसा ते पूर्वजन्मीच्या कर्मांचे फळ मानले जाते. प्रयत्न म्हणजे माणूस आत…
- 4सोडायच्या दहा वाटाया लोकी आणि परलोकी सुखाने जगण्यासाठी माणसाने कसे वागावे, असे युधिष्ठिर विचारतो. भीष्म एक छोटी यादी देतात. “शरीराची तीन, वाणीची चार, आणि मनाची तीन: कर्माच्या या दहा वाटा सोडून द्याव्यात.” शरीराची तीन: कोणत्याही प्राण्याचा जीव घेणे; चोरी; आणि…
- 5जाळ्यात सापडलेले ऋषीइतरांना पाहिल्याने आणि त्यांच्या सहवासाने जडणारे प्रेम, आणि गाईंचा महिमा, यांविषयी युधिष्ठिर विचारतो. भीष्म भृगुकुलातले च्यवन ऋषी आणि नहुष राजा यांची कथा सांगतात. च्यवन ऋषींनी एकदा बारा वर्षे पाण्यात राहण्याचे व्रत घेतले. अहंकार आणि क्रोध,…
- 6अन्नासारखे दान नाहीदानाचा विषय अनुशासनपर्वाचे अनेक अध्याय व्यापतो: काय द्यावे, कोणाला द्यावे, आणि त्याने काय मिळते. योग्य ब्राह्मणांना राजाने कोणती दाने द्यावीत, आणि कोणत्या दानांचे फळ इहलोकी आणि परलोकी मिळते, असे युधिष्ठिर विचारतो. भीष्मांनी एकदा हेच प्रश्न…
- 7विहिरीतला सरडाभीष्म गोदानाविषयी सांगत आहेत. आता ते नृग राजाच्या बाबतीत एकदा काय घडले, ते सांगतात. एकदा श्रीकृष्णांच्या यादव कुळातले काही तरुण पाण्याच्या शोधात होते. त्यांना एक मोठी विहीर दिसली; तिचे तोंड गवताने आणि वेलींनी झाकले होते. मोठ्या कष्टाने त्या…
- 8दुष्काळातले ऋषीदान देणारा आणि घेणारा यांत काय फरक, असे युधिष्ठिर विचारतो. घेणाऱ्याची गती देणारा ठरवतो, भीष्म सांगतात. ब्राह्मण चांगल्या-वाईट दोघांकडून दान घेतो. देणारा धर्मात्मा असेल, तर त्याचे दान घेणाऱ्या ब्राह्मणाला थोडाच दोष लागतो; देणारा अधर्मी असेल,…
- 9आचार हेच मूळमाणसाचे आयुष्य शंभर वर्षांचे असते असे म्हणतात, युधिष्ठिर म्हणतो; मग काही जण तरुणपणीच का मरतात? दीर्घायुष्य, कीर्ती आणि संपत्ती कशाने मिळते: तपाने, ब्रह्मचर्याने, जपाने, औषधाने, कर्माने की वाणीने? भीष्म उत्तर देतात: “आचाराने माणसाला दीर्घायु…
- 10थोरला भाऊथोरल्या भावाने धाकट्या भावांशी कसे वागावे, आणि त्यांनी त्याच्याशी कसे, असे युधिष्ठिर विचारतो. युधिष्ठिर पाच भावांत थोरला आहे, आणि भीष्म त्याला थोरला भाऊ म्हणूनच उत्तर देतात. चांगला गुरू शिष्यांशी वागतो, तसे भावांशी वाग, ते सांगतात; गुरूपेक्…
- 11आपल्याला नको, ते इतरांना नकोअहिंसा, वैदिक कर्मे, ध्यान, इंद्रियनिग्रह, तप आणि गुरुसेवा, यांपैकी सर्वांत मोठे पुण्य कशाने मिळते, असे युधिष्ठिर विचारतो. भीष्मांच्या सांगण्यावरून देवांचे गुरू बृहस्पती आकाशातून खाली आले आहेत, आणि युधिष्ठिर हा प्रश्न त्यांना विचारतो. ही सह…
- 12परम धर्मयुधिष्ठिराच्या मनात एक शंका आहे. अहिंसा हाच परम धर्म, असे भीष्मांनी अनेकदा सांगितले आहे. पण पितरांच्या श्राद्धात मांस अर्पण करावे, असेही ते म्हणाले आहेत. हत्या केल्याशिवाय मांस मिळणार कसे? मांस खाण्यात दोष कोणता, आणि मारणारा, विकत घेणारा आण…
- 13रस्त्यावरचा किडायुद्धात प्राण दिलेल्या वीरांना कोणती गती मिळते, असे युधिष्ठिर विचारतो. सुखात असो वा दुःखात, जीव सोडणे कठीणच असते. भीष्म उत्तरादाखल व्यास ऋषी आणि एका किड्याची जुनी कथा सांगतात. व्यास ब्रह्माशी, म्हणजे परम सत्याशी, एकरूप होऊन पृथ्वीवर फिरत हो…
- 14वनात सापडलेला ब्राह्मणगोड शब्दांनी अधिक साधते की दानांनी, असे युधिष्ठिर विचारतो. काही जण गोड शब्दांनी वश होतात, आणि काही दानांनी, भीष्म सांगतात; प्रत्येक जण आपापल्या स्वभावाप्रमाणे. “पण गोड शब्दांचे गुण ऐक; त्यांनी अगदी क्रूर प्राणीसुद्धा वश करता येतात.” मग ते ए…
- 15वेळ आलीहस्तिनापुरात राज्याभिषेक झाल्यावर युधिष्ठिराने नगरवासीयांना सन्मानाने घरी पाठवले, आणि पती व पुत्र गमावलेल्या स्त्रियांचे भरपूर दान देऊन सांत्वन केले. नगरात पन्नास रात्री घालवल्यावर त्याला भीष्मांनी सांगितलेल्या वेळेची आठवण झाली. सूर्य दक्षि…