भीष्मांचा उपदेश · अंतिम उपदेश
विहिरीतला सरडा
ब्राह्मणस्वं न हर्तव्यं पुरुषेण विजानता । ब्राह्मणस्वं हृतं हन्ति नृगं ब्राह्मणगौरिव ॥
भीष्म गोदानाविषयी सांगत आहेत. आता ते नृग राजाच्या बाबतीत एकदा काय घडले, ते सांगतात. एकदा श्रीकृष्णांच्या यादव कुळातले काही तरुण पाण्याच्या शोधात होते. त्यांना एक मोठी विहीर दिसली; तिचे तोंड गवताने आणि वेलींनी झाकले होते. मोठ्या कष्टाने त्यांनी ते मोकळे केले. आत त्यांना डोंगराएवढा प्रचंड सरडा दिसला; त्याने सारी विहीर व्यापली होती. दोरांनी आणि चामड्याच्या पट्ट्यांनी त्याला बाहेर ओढायचा त्यांनी खूप प्रयत्न केला, पण जमले नाही. म्हणून ते श्रीकृष्णांकडे गेले, आणि त्यांना सारे सांगितले. श्रीकृष्ण आले, त्यांनी सरड्याला बाहेर काढले, आणि तू कोण, असे विचारले. मी फार पूर्वी होऊन गेलेल्या नृग राजाचा आत्मा आहे, तो म्हणाला; मी अनेक यज्ञ केले होते. “तू अनेक सत्कर्मे केलीस, पाप एकही केले नाहीस,” श्रीकृष्ण म्हणाले. “तू ब्राह्मणांना लाखो गाई पुन्हा पुन्हा दान दिल्यास, असे आम्ही ऐकले आहे. मग तुझी अशी दुर्दशा का झाली? मला सांग.”
एकच गाय दोनदा दान
ब्राह्मणस्वं न हर्तव्यं पुरुषेण विजानता । ब्राह्मणस्वं हृतं हन्ति नृगं ब्राह्मणगौरिव ॥
नृगाने सांगितले. एक अग्निहोत्री ब्राह्मण होता: रोज सकाळ-संध्याकाळ आपल्या पवित्र अग्नीत आहुती देणारा. तो घरी नसताना त्याची एक गाय भटकत राजाच्या कळपात शिरली. गुराख्यांनी हजार गाईंच्या दानात तीही मोजली. स्वर्गात पुण्य मिळेल या आशेने नृगाने ती दुसऱ्या एका ब्राह्मणाला दान दिली. मालक घरी परतला, त्याने गाय शोधली, आणि ती त्याला त्या दुसऱ्याच्या घरी सापडली. “ही गाय माझी आहे,” तो म्हणाला. दुसऱ्याने ते नाकारले. भांडत, संतापून दोघे राजाकडे आले. “तू ती मला दान दिलीस,” एक म्हणाला. “तू ती माझ्याकडून हिरावलीस,” दुसरा म्हणाला. तिच्या बदल्यात शंभराच्या शंभरपट गाई घे, पण ती परत दे, अशी नृगाने नव्या मालकाची विनवणी केली. तो तयार झाला नाही. ती गरीब स्वभावाची, लळा लावणारी आहे, तो म्हणाला, आणि भरपूर गोड दूध देते. नुकतेच अंगावरचे दूध सुटलेले त्याचे अशक्त मूल तिच्या दुधावर जगत होते. तो तिला सोडू शकत नव्हता; आणि तो निघून गेला. मग नृगाने खऱ्या मालकाला त्या एका गाईच्या बदल्यात लाख गाई देऊ केल्या. “मी राजांकडून दान घेत नाही,” तो ब्राह्मण म्हणाला. “मी माझा समर्थ आहे. माझी गाय मला दे, आणि लवकर.” सोने, चांदी, घोडे, रथ, काहीही त्याने घेतले नाही, आणि तो निघून गेला.
हजार वर्षे उलटा
ब्राह्मणस्वं न हर्तव्यं पुरुषेण विजानता । ब्राह्मणस्वं हृतं हन्ति नृगं ब्राह्मणगौरिव ॥
प्रकरण असेच अधांतरी असताना नृगाची वेळ आली, आणि तो मरण पावला. यमलोकात मृत्यूचे देव यम यांनी त्याचे सन्मानाने स्वागत केले. “तुझी पुण्यकर्मे अगणित आहेत,” यम म्हणाले. “पण तुझ्या हातून नकळत एक लहानसे पाप घडले, आणि ते दुहेरी आहे. तू स्वतःला रक्षणकर्ता म्हणवलेस, आणि ते वचन खोटे ठरले. आणि ब्राह्मणाचे धन तू घेतलेस. त्याचे फळ आत्ता भोग, किंवा नंतर; तूच ठरव.” “आधी शिक्षा,” नृग म्हणाला, “मग पुण्याचे फळ.” बोलता बोलताच तो पृथ्वीवर कोसळला. पडताना त्याने यमांना मोठ्याने सांगताना ऐकले: श्रीकृष्ण त्याचा उद्धार करतील. हजार वर्षे लोटली आणि पाप भोगून संपले, की पुण्यकर्मांनी कमावलेल्या सुखी लोकांत तो जाईल. सरडा होऊन तो या विहिरीत डोके खाली करून पडलेला होता; पण त्याची स्मृती कधीच गेली नाही. आता श्रीकृष्णांनी मुक्त केल्यावर त्याने त्यांचा निरोप घेतला, त्यांना नमस्कार केला, आणि दिव्य विमानात बसून तो स्वर्गाला गेला. मग श्रीकृष्णांनी हा श्लोक म्हटला: “ब्राह्मणाचे धन कोणीही जाणूनबुजून घेऊ नये. ते घेणाऱ्याचा ते नाश करते, जसा ब्राह्मणाच्या गाईने नृगाचा नाश केला.” सज्जनांची भेट कधी वाया जात नाही, भीष्म पुढे सांगतात: एका सत्पुरुषाच्या भेटीने नृग नरकातून सुटला. दानाने जसे पुण्य मिळते, तसे हिरावून घेण्याने पाप लागते. म्हणून गाईंचा कधीही अपराध करू नये. अनुशासनपर्व ७०.