भीष्मांचा उपदेश · अंतिम उपदेश
जाळ्यात सापडलेले ऋषी
अनर्घेया महाराज द्विजा वर्णेषु चोत्तमाः । गावश्च पुरुषव्याघ्र गौर्मूल्यं परिकल्प्यताम् ॥
इतरांना पाहिल्याने आणि त्यांच्या सहवासाने जडणारे प्रेम, आणि गाईंचा महिमा, यांविषयी युधिष्ठिर विचारतो. भीष्म भृगुकुलातले च्यवन ऋषी आणि नहुष राजा यांची कथा सांगतात. च्यवन ऋषींनी एकदा बारा वर्षे पाण्यात राहण्याचे व्रत घेतले. अहंकार आणि क्रोध, हर्ष आणि शोक यांपासून ते मुक्त होते, म्हणून सर्व प्राण्यांचा त्यांच्यावर विश्वास बसला. देवांना वंदन करून ते प्रयागला, गंगा आणि यमुना जिथे मिळतात तिथे, पाण्यात शिरले. तिथे ते लाकडी खांबासारखे उभे राहिले, आणि गर्जणारा प्रवाह त्यांनी आपल्या मस्तकावर झेलला. नद्या त्यांना वळसा घालून वाहत, आणि त्यांना काही इजा करत नसत. कधी ते पाण्यात झोपत, कधी उभे राहत; आणि मासे निर्भयपणे येऊन त्यांचे ओठ हुंगत. एके दिवशी तिथे पुष्कळ कोळी आले. त्यांनी आपली जाळी एकमेकांना जोडली, पाण्याच्या एका पट्ट्याभोवती पसरली, आणि पाण्यात उतरून ओढली. माशांच्या मोठ्या पकडीबरोबर त्यांनी च्यवनांनाही बाहेर ओढले. त्यांचे शरीर नदीतल्या शेवाळाने झाकले होते, दाढी आणि जटा हिरव्या झाल्या होत्या, आणि अंगाला शंख-शिंपले चिकटले होते. कोळ्यांनी हात जोडले, आणि जमिनीवर डोके टेकवून नमस्कार केला. काठावर मासे मरत होते: भीतीने, ओढल्याने, आणि कोरड्या जमिनीमुळे. तो संहार पाहून ऋषींनी करुणेने पुन्हा पुन्हा सुस्कारे सोडले. “आमच्याकडून नकळत हा अपराध घडला,” कोळी म्हणाले. “आम्ही तुमच्यासाठी काय करू?” “मी या माशांसोबत खूप काळ राहिलो आहे,” च्यवन म्हणाले, “आणि इतके दिवस एकत्र राहिल्यावर आता मी त्यांना सोडू शकत नाही. एक तर मी त्यांच्याबरोबर मरेन, नाही तर तुम्ही मलाही त्यांच्याबरोबर विका.” घाबरून कोळी नहुष राजाकडे गेले.
ऋषींची किंमत
अनर्घेया महाराज द्विजा वर्णेषु चोत्तमाः । गावश्च पुरुषव्याघ्र गौर्मूल्यं परिकल्प्यताम् ॥
नहुष मंत्री आणि पुरोहित यांना घेऊन लगेच आला. “काय करू ते सांगा,” तो म्हणाला. “कितीही कठीण असले तरी मी ते करीन.” “हे कोळी कष्टाने थकले आहेत,” च्यवन म्हणाले. “माशांच्या किमतीबरोबर माझी किंमतही त्यांना दे.” राजाने एक हजार नाणी देऊ केली. “माझी किंमत जास्त आहे,” ऋषी म्हणाले. “योग्य किंमत तूच ठरव.” एक लाख: “हीही कमी; मंत्र्यांचा सल्ला घे.” एक कोटी: “हीही कमी; ब्राह्मणांचा सल्ला घे.” अर्धे राज्य, किंवा सारे राज्य: “हीही कमी; ऋषींचा सल्ला घे.” नहुष व्याकुळ झाला. तेवढ्यात वनातून एक ऋषी त्याच्याकडे आले. ते फळे आणि कंदमुळे खाऊन राहत; आणि ग्रंथ सांगतो, की त्यांचा जन्म गाईपासून झाला होता. “मी कधी खोटे बोलत नाही, थट्टेतसुद्धा. मी सांगतो तसे कर, म्हणजे तू आणि ते ऋषी, दोघेही संतुष्ट व्हाल.” “मला, माझ्या राज्याला आणि माझ्या वंशाला वाचवा,” राजाने विनवले. “च्यवन रागावले, तर ते तिन्ही लोक जाळू शकतात; मग माझी काय कथा? माझ्याकडे तप नाही, फक्त बाहुबळ आहे.” ते ऋषी म्हणाले, “चार वर्णांत ब्राह्मण श्रेष्ठ आहेत, आणि त्यांची किंमत करता येत नाही. गाईही अनमोल आहेत. म्हणून एक गाय हीच त्यांची किंमत ठरव.” आनंदित होऊन नहुष च्यवनांकडे गेला. “उठा: एका गाईच्या मोबदल्यात मी तुम्हाला विकत घेतले आहे.” “मी उठतो,” च्यवन म्हणाले. “मला योग्य किमतीला विकत घेतले आहे. गाईंच्या तोडीचे धन मला दिसत नाही.” आणि त्यांनी गाईंची स्तुती केली. गाई समृद्धीचे मूळ आहेत, आणि देव ज्या आहुती खातात, त्या गाईच आहेत. ज्या भूमीत गाई निर्भयपणे श्वास घेतात, ती भूमी झळाळते, तिची पापे धुतली जातात. गाई म्हणजे स्वर्गाचा जिना.
स्वर्गाकडे
अनर्घेया महाराज द्विजा वर्णेषु चोत्तमाः । गावश्च पुरुषव्याघ्र गौर्मूल्यं परिकल्प्यताम् ॥
मग कोळी त्यांना म्हणाले, “सज्जन एकमेकांशी सात शब्द बोलले, की मित्र होतात, असे म्हणतात. आम्ही तुमचे दर्शन घेतले, तुमच्याशी बोललो. आमच्यावर कृपा करा, आणि आमच्याकडून ही गाय स्वीकारा.” दुःखी माणसाची, तपस्व्याची किंवा विषारी सापाची नजर, च्यवन म्हणाले, वाळलेले गवत आगीत जळते तशी माणसाला मुळापासून जाळते. “मी तुमची गाय स्वीकारतो. तुम्ही सर्व पापांतून मुक्त झाला आहात. तुम्ही पकडलेल्या या माशांसह आत्ताच स्वर्गाला जा.” च्यवनांच्या शब्दांच्या सामर्थ्याने कोळी स्वर्गाला गेले, आणि त्यांच्यासोबत मासेही; नहुष थक्क होऊन पाहत राहिला. मग दोन्ही ऋषींनी, च्यवनांनी आणि गाईपासून जन्मलेल्या ऋषींनी, राजाला वर देऊ केले. धर्मात स्थिर राहावे, हा वर त्याने मागितला, आणि दोघांचा सत्कार केला. च्यवनांचे व्रत पूर्ण झाले, आणि ते आपल्या आश्रमात परतले; दुसरे ऋषी आपल्या आश्रमात गेले, आणि राजा आपल्या नगरात. अशा रीतीने, भीष्म युधिष्ठिराला सांगतात, त्याच्या प्रश्नांची उत्तरे त्यांनी दिली आहेत: इतरांना पाहिल्याने आणि त्यांच्या सहवासाने जडणारे प्रेम, आणि गाईंचा महिमा.
नाश करायला आलेला पाहुणा
अनर्घेया महाराज द्विजा वर्णेषु चोत्तमाः । गावश्च पुरुषव्याघ्र गौर्मूल्यं परिकल्प्यताम् ॥
युधिष्ठिराचा आणखी एक प्रश्न आहे. परशुराम ब्राह्मण ऋषींच्या कुळात जन्मले, तरी योद्ध्यासारखे जगले. विश्वामित्र कुशिक राजाच्या कुळात क्षत्रिय म्हणून जन्मले, तरी ब्राह्मण झाले. ऋचीकांच्या नातवाच्या आणि कुशिकाच्या नातवाच्या बाबतीत असे का घडले, आणि त्यांच्या मुलांच्या बाबतीत का नाही? उत्तरादाखल भीष्म च्यवनांची आणखी एक कथा सांगतात. च्यवनांनी आपल्या अंतर्दृष्टीने पाहिले, की कुशिकाच्या कुळापासून आपल्या भृगुकुलाला कलंक लागणार आहे: ब्राह्मणांचे आणि क्षत्रियांचे आचार एकमेकांत मिसळणार आहेत. सारासार विचार करून त्यांनी कुशिकांचा सारा वंश जाळून टाकायचा निश्चय केला. पुढच्या कसोट्या त्यासाठीच होत्या. ते कुशिक राजाकडे गेले, आणि म्हणाले, “मला काही काळ तुझ्याकडे राहायचे आहे.” एका छताखाली एकत्र राहणे, राजा म्हणाला, हे नाते शहाणे लोक लग्नात, कन्यादानाच्या वेळी सांगतात. ऋषी मागत होते ते त्या नियमाबाहेरचे होते. “तरीही तुम्ही आज्ञा कराल ते मी करीन.” राणीसह त्याने ऋषींना आसनावर बसवले, पाय धुण्यासाठी पाणी दिले, आणि सन्माननीय पाहुण्यांना देतात ते मधुपर्क, म्हणजे मधाचे पेय, दिले. “आमचे राज्य, धन आणि गाई तुमच्याच आहेत. पृथ्वीवर राज्य करा; मी तुमच्या हाती आहे.” “मला यातले काहीच नको,” च्यवन म्हणाले. “मी एक व्रत पाळणार आहे. तू आणि तुझी पत्नी, कुरकुर न करता माझी सेवा करा.” दोघांनी आनंदाने कबूल केले. दुपारी ऋषी जेवले, मग म्हणाले, “मी झोपतो. मला उठवू नका. मी झोपेन तोवर जागे राहून माझे पाय चेपत राहा.” ते एकवीस दिवस एकदाही कूस न बदलता झोपले, आणि तितका काळ राजा-राणी उपाशी त्यांच्यापाशी बसून राहिले. मग ते उठले, एक शब्दही न बोलता, नजरही न टाकता बाहेर गेले, आणि दोघांच्या डोळ्यांदेखत अदृश्य झाले. राजा दुःखाने जमिनीवर कोसळला; मग उठून त्याने राणीसह सगळीकडे शोध घेतला.
जाळलेली मेजवानी
अनर्घेया महाराज द्विजा वर्णेषु चोत्तमाः । गावश्च पुरुषव्याघ्र गौर्मूल्यं परिकल्प्यताम् ॥
लाजलेले, थकलेले, भांबावलेले ते घरी परतले, आणि राजा कोणाशीच बोलला नाही. आपल्या दालनात त्याला ऋषी पूर्वीसारखेच पलंगावर झोपलेले दिसले. ते पाहून दोघांचा थकवा नाहीसा झाला. ते खाली बसले आणि पुन्हा पाय चेपू लागले; आणि च्यवन आणखी एकवीस दिवस, या वेळी दुसऱ्या कुशीवर, झोपले. मग जागे होऊन ते म्हणाले, “मला तेल लावा; मला स्नान करायचे आहे.” भुकेले आणि थकलेले असूनही दोघांनी निमूटपणे शंभर वेळा उकळलेले मौल्यवान तेल त्यांना चोळले, आणि ऋषी एकदाही “पुरे” म्हणाले नाहीत. ते स्नानगृहात गेले. तिथे राजाला शोभेल असे सारे तयार ठेवले होते; त्यातले काहीही न वापरता ते पुन्हा अदृश्य झाले. राजा-राणी डगमगले नाहीत. मग त्यांना ऋषी सिंहासनावर बसलेले दिसले, स्नान आटोपलेले. राजाने आणि त्याच्या पत्नीने प्रसन्न मनाने त्यांच्यापुढे नाना प्रकारचे अन्न आणले. मांस होते, पक्वान्ने आणि दुधाच्या मिठाया होत्या; राजांना शोभतील अशी फळे होती, आणि तपस्वी खातात तसे वनातले अन्नही होते. ऋषींच्या शापाच्या भीतीने राजाने सगळे काही जमवले होते. अन्न पांढऱ्या वस्त्रांनी झाकलेले होते. मग च्यवनांनी ते सारे पेटवून दिले, जाळून राख केले, आणि ते पुन्हा अदृश्य झाले. राजाने राग दाखवला नाही. रात्रभर तो पत्नीसह एक शब्दही न बोलता तिथेच उभा राहिला. त्यानंतर रोज अन्न, शय्या, स्नानाचे साहित्य आणि वस्त्रे ऋषींसाठी तयार ठेवली जात. च्यवनांना त्याच्यात एकही दोष सापडला नाही.
रथाला जुंपलेला राजा
अनर्घेया महाराज द्विजा वर्णेषु चोत्तमाः । गावश्च पुरुषव्याघ्र गौर्मूल्यं परिकल्प्यताम् ॥
मग च्यवन म्हणाले, “तू आणि तुझी पत्नी स्वतःला रथाला जुंपून घ्या, आणि मी सांगेन तिथे मला घेऊन चला.” कोणता रथ, असे विचारल्यावर ऋषींनी सर्व शस्त्रे आणि ध्वज असलेला युद्धाचा रथ निवडला. राजाने राणीला डाव्या बाजूला जुंपले, आणि स्वतःला उजव्या. रथात त्याने तीन मुठींचा प्रतोद, म्हणजे जनावरे हाकायची टोकदार छडी, ठेवला. त्याचे टोक वज्रासारखे कठीण आणि सुईसारखे तीक्ष्ण होते. “हळूहळू, एकेक पाऊल टाकत चला, म्हणजे मला त्रास होणार नाही,” ऋषी म्हणाले. “तुझ्या सगळ्या प्रजेने मला पाहावे. कोणालाही परत पाठवू नका: मी सर्वांना धन देईन, आणि ब्राह्मण जे मागतील ते देईन.” रत्ने आणि स्त्रिया, मेंढ्या आणि सोने, पर्वतांसारखे हत्ती आणि राजाचे सारे मंत्री रथामागे चालले, आणि सारे नगर दुःखाने आक्रोश करू लागले. मग ऋषींनी राजा-राणीच्या पाठीवर आणि गालांवर प्रतोदाचे फटके मारले. दोघांनी पन्नास रात्री अन्न खाल्ले नव्हते. थरथरत, पुन्हा पुन्हा घाव सोसत, रक्ताने लाल झालेले ते दोघे लाल फुलांनी बहरलेल्या दोन पळसांसारखे दिसत होते; तरीही ते रथ ओढत राहिले. नगरवासी दुःखी आणि संतप्त झाले, पण शापाच्या भीतीने गप्प राहिले. “तपाचे सामर्थ्य पाहा,” ते एकमेकांना म्हणाले, “आणि राजा-राणीची सहनशक्ती पाहा!” धनाचे स्वामी कुबेर यांच्यासारखे च्यवनांनी राजाचे धन वाटून टाकले, तरीही कुशिक सांगितले तसेच करत राहिला. तेव्हा ऋषी प्रसन्न झाले. ते खाली उतरले, त्यांनी दोघांना रथापासून सोडवले, आणि अमृतासारख्या गुणकारी हातांनी त्यांच्या जखमी शरीरांना स्पर्श केला. “मी तुम्हाला वर देतो,” ते म्हणाले. “आम्हाला कसलाच थकवा जाणवत नाही,” राजा म्हणाला.
स्वर्गाची झलक
अनर्घेया महाराज द्विजा वर्णेषु चोत्तमाः । गावश्च पुरुषव्याघ्र गौर्मूल्यं परिकल्प्यताम् ॥
“मी कधीच खोटे बोललेलो नाही,” च्यवन म्हणाले. “घरी जा, विश्रांती घे, आणि उद्या पत्नीसह परत ये. मी काही काळ इथे गंगेच्या काठी राहीन. राग किंवा शोक यांना थारा देऊ नकोस: तुझे फळ जवळ आले आहे.” “मला दोन्हीपैकी काहीच वाटले नाही,” कुशिक म्हणाला. “आमच्या जखमा भरून आल्या आहेत, आम्ही पुन्हा तरुण झालो आहोत, आणि माझी राणी अप्सरेसारखी सुंदर दिसते आहे.” आनंदलेल्या प्रजेमधून तो घरी गेला, आणि त्या रात्री दोघांनी एकमेकांना पुन्हा तरुण झालेले पाहिले. इकडे ऋषींनी आपल्या योगबळाने ते वन इंद्राच्या नगरीपेक्षाही सुंदर केले. सकाळी राजाला हजार रत्नजडित खांबांचा सोन्याचा महाल दिसला. तिथे कमळांची तळी आणि फुललेली झाडे होती, अप्सरा आणि गंधर्व होते, आणि वेदांचे पठण करणारे आचार्य होते. “हे स्वप्न आहे का?” तो विचारात पडला. “मी याच देहाने स्वर्गात पोचलो आहे का?” त्याला च्यवन एका मौल्यवान पलंगावर दिसले; पण तो जवळ जाताच ऋषी पलंगासकट अदृश्य झाले, आणि दुसरीकडे दर्भाच्या आसनावर बसून मनातल्या मनात जप करताना दिसले. मग क्षणात ते सारे नाहीसे झाले, आणि काठावर पूर्वीसारखेच गवत आणि वारुळे उरली. “हे सारे त्यांच्या तपाचे सामर्थ्य,” राजा पत्नीला म्हणाला. “त्रैलोक्याच्या राज्यापेक्षाही तप श्रेष्ठ. राज्य सहज मिळते, पण ब्राह्मणत्व नाही. एका ब्राह्मणाने आपल्या सामर्थ्याने आपल्याला माणसाळलेल्या बैलांसारखे रथाला जुंपले!”
हे सारे कशासाठी
अनर्घेया महाराज द्विजा वर्णेषु चोत्तमाः । गावश्च पुरुषव्याघ्र गौर्मूल्यं परिकल्प्यताम् ॥
च्यवनांनी त्याचे विचार ओळखले, आणि त्याला बोलावले. “तू इंद्रिये आणि मन जिंकले आहेस, आणि मी घेतलेल्या अग्निपरीक्षेतून पार पडला आहेस. तुझ्यात कोणतेही पाप नाही. वर माग.” अग्नीसारख्या तुमच्या शेजारी उभे राहूनही न जळणे, हाच मोठा वर, कुशिक म्हणाला. पण या सगळ्याचे कारण त्याने विचारले. च्यवनांनी ते सांगितले. एकदा देवांच्या सभेत त्यांनी ब्रह्मदेवांना असे सांगताना ऐकले होते, की ब्राह्मणांच्या आणि क्षत्रियांच्या तेजाच्या संघर्षामुळे आपल्या कुळात सरमिसळ होईल. कुशिकाचा नातू पराक्रमी होईल. “म्हणून मी तुझा वंश नष्ट करायला आलो होतो, तुझे सारे वंशज जाळून राख करायला. मला तुझ्यात दोष सापडला नाही, म्हणूनच तू जिवंत आहेस.” कोणीतरी आपल्याला उठवावे, म्हणजे शाप द्यायला कारण मिळेल, या आशेने ते एकवीस दिवस झोपले होते. त्याच कारणासाठी, दोघे काही विचारतील या आशेने, ते एक शब्दही न बोलता बाहेर गेले होते. त्यांनी दोघांना उपाशी ठेवले, अन्न जाळले, त्यांना रथाला जुंपले, आणि त्यांचे धन वाटून टाकले; राग येईल, या आशेने. पण राग आलाच नाही. प्रसन्न होऊन त्यांनी त्या दोघांना याच देहाने स्वर्गाची झलक दाखवली, तपाचे सामर्थ्य आणि धर्माचे फळ दाखवण्यासाठी. “तिथे तुझ्या मनात जी इच्छा उमटली, ती मला ठाऊक आहे: ब्राह्मण व्हावे, आणि पृथ्वीवरच्या वा स्वर्गातल्या कोणत्याही सिंहासनापेक्षा श्रेष्ठ असे तपाचे पुण्य मिळवावे. ब्राह्मण होणे कठीण; ऋषी होणे त्याहून कठीण, आणि तपस्वी होणे त्याहूनही कठीण. तुझी इच्छा पूर्ण होईल. तुझ्यापासून तुझे नाव लावणारा एक ब्राह्मण जन्मेल; तुझ्या तिसऱ्या पिढीत ब्राह्मण होईल. भृगूंच्या सामर्थ्याने तुझा नातू अग्नीसारखा तेजस्वी तपस्वी होईल, आणि तिन्ही लोकांना त्याचा धाक वाटेल.”
दोन कुळांची अदलाबदल
अनर्घेया महाराज द्विजा वर्णेषु चोत्तमाः । गावश्च पुरुषव्याघ्र गौर्मूल्यं परिकल्प्यताम् ॥
“माझा नातू ब्राह्मण होवो,” कुशिक म्हणाला. “पण हे घडेल कसे?” क्षत्रियांना यज्ञात पुरोहित म्हणून भृगूंची नेहमीच गरज असते, च्यवन म्हणाले. पण दैवयोगाने दोघांमध्ये वैर येईल. क्षत्रिय भृगूंना मारतील; गर्भातल्या अर्भकांनाही सोडणार नाहीत. मग भृगुकुलात ऊर्व नावाचे अग्नीसारखे तेजस्वी ऋषी जन्मतील. त्यांचा क्रोध तिन्ही लोक जाळण्याइतका प्रचंड असेल. काही काळ ते तो क्रोध समुद्राखाली भटकणाऱ्या अग्नीत, वडवामुखात, टाकतील. ऊर्वांना ऋचीक नावाचा पुत्र होईल. क्षत्रियांच्या संहारासाठी सारे शस्त्रशास्त्र ऋचीकांकडे येईल. ऋचीक आपल्या योगबळाने ती विद्या आपले पुत्र जमदग्नी यांना देतील. जमदग्नी गाधीच्या मुलीशी, म्हणजे तुझ्या नातीशी, विवाह करतील. त्यांचा पुत्र योद्ध्याचे गुण असलेला ब्राह्मण असेल. तुझ्या कुळात गाधीला ब्राह्मणाचे गुण असलेला क्षत्रिय पुत्र होईल: देवांचे गुरू बृहस्पती यांच्या तोडीचे सामर्थ्य असलेले विश्वामित्र. हा पुत्र ऋचीक तुझ्या कुळाला देतील. ब्रह्मदेवांच्या आज्ञेने दोन स्त्रिया दोन कुळांमधली ही पुत्रांची अदलाबदल घडवून आणतील; ते टळणार नाही. “तुझ्या तिसऱ्या पिढीत ब्राह्मण होईल, आणि भृगूंशी तुझी सोयरीक जुळेल.” कुशिकाला आनंद झाला, आणि त्याने वर मागितला: “माझा वंश ब्राह्मण होवो, आणि त्याचे मन सदैव धर्मावर स्थिर राहो.” च्यवनांनी तो वर दिला, आणि ते तीर्थयात्रेला निघाले. च्यवनांनी सांगितले तसेच सारे घडले, भीष्म युधिष्ठिराला सांगतात. अशा रीतीने भृगुकुलातले भार्गव राम, म्हणजे परशुराम, आणि कुशिककुलातले विश्वामित्र जन्मले. अनुशासनपर्व ५०-५६.