भीष्मांचा उपदेश · अंतिम उपदेश
झाड न सोडणारा पोपट
नार्हसे मां सहस्राक्ष द्रुमं त्याजयितुं चिरात् । समर्थमुपजीव्येमं त्यजेयं कथमद्य वै ॥
करुणा आणि निष्ठावंतांची लक्षणे यांविषयी युधिष्ठिर विचारतो. भीष्म देवांचे राजे इंद्र आणि एका पोपटाची कथा सांगतात. काशीराजाच्या प्रदेशात एका शिकाऱ्याने एका हरणावर विषारी बाण सोडला. नेम चुकला, आणि बाण वनातल्या एका मोठ्या वृक्षाला लागला. झाडाची पाने आणि फळे गळून पडली, आणि ते सुकून गेले. त्याच्या खोडातल्या ढोलीत एक पोपट जन्मभर राहिला होता. झाडावरच्या प्रेमापोटी तो ते सोडून गेला नाही. मुकाट्याने, अन्नाशिवाय, तोही झाडासोबत सुकत गेला. एका पक्ष्याच्या मनात इतका भाव पाहून इंद्रांना आश्चर्य वाटले. मग त्यांना वाटले, यात कदाचित आश्चर्य नाही; कारण प्रत्येक प्राणी इतरांवर दया करताना दिसतो. ब्राह्मणाचे रूप घेऊन ते खाली आले. पोपटाने आपल्या तपाच्या बळाने त्यांना ओळखले, आणि त्यांचे स्वागत केले. “हे झाड मेले आहे, उघडेबोडके झाले आहे,” इंद्र म्हणाले, “आणि वन तर पानांनी भरलेल्या, ढोल्या असलेल्या सुंदर झाडांनी भरले आहे. शहाणा हो, आणि हे झाड सोड.” पोपटाने दीर्घ उसासा टाकला. “इथेच माझा जन्म झाला, माझ्यातले जे काही चांगले आहे ते मी इथेच शिकलो, आणि पिल्लू असताना इथेच शत्रूंपासून माझे रक्षण झाले. करुणा हे सज्जनांमधले धर्माचे मोठे लक्षण. मला हे झाड सोडायला सांगू नका. ते धडधाकट होते तेव्हा मी त्याच्या आधाराने जगलो; आता ते कसे सोडू?” इंद्र प्रसन्न झाले, आणि त्यांनी वर देऊ केला. “हे झाड पुन्हा जिवंत होवो,” पोपट म्हणाला. इंद्रांनी त्यावर अमृत शिंपडले, आणि ते पुन्हा हिरवेगार, फळांनी लगडलेले झाले. करुणेच्या त्या कृत्यामुळे आयुष्याच्या अखेरीस पोपटाला इंद्रलोकात स्थान मिळाले. आणि म्हणून, भीष्म सांगतात, ज्याला निष्ठावंत मित्राचा आधार असतो, त्याला हवे ते सारे मिळते, जसे पोपटामुळे झाडाला मिळाले. अनुशासनपर्व ५.