भीष्मांचा उपदेश · अंतिम उपदेश
अन्नासारखे दान नाही
अन्नेन सदृशं दानं न भूतं न भविष्यति । तस्मादन्नं विशेषेण दातुमिच्छन्ति मानवाः ॥
दानाचा विषय अनुशासनपर्वाचे अनेक अध्याय व्यापतो: काय द्यावे, कोणाला द्यावे, आणि त्याने काय मिळते. योग्य ब्राह्मणांना राजाने कोणती दाने द्यावीत, आणि कोणत्या दानांचे फळ इहलोकी आणि परलोकी मिळते, असे युधिष्ठिर विचारतो. भीष्मांनी एकदा हेच प्रश्न देवर्षी नारदांना विचारले होते, आणि ते त्यांचे उत्तर सांगतात: “अन्नासारखे दान पूर्वी कधी झाले नाही, आणि पुढे कधी होणार नाही.” अन्न बळ देते, नारद म्हणाले; प्राण अन्नावर टिकतात; अन्नच जगाला धरून ठेवते. गृहस्थ, भिक्षेकरी आणि तपस्वी, सारे अन्नावरच जगतात. अन्नाशिवाय शरीर ढासळते, बलवानातला बलवानही खचतो, विवाह आणि यज्ञ थांबतात, आणि वेदसुद्धा लोप पावतात. अन्न देणाऱ्याला प्राणदाता म्हणतात, सर्वस्वदाताही म्हणतात. इतर दानांचे फळ डोळ्यांना दिसत नाही; अन्न मात्र देणाऱ्याला आणि घेणाऱ्याला, दोघांनाही, तत्काळ आनंद देते. ज्याला भरभराट हवी, त्याने संकटात सापडलेल्या थोर मनाच्या ब्राह्मण गृहस्थाला, किंवा फिरत्या संन्याशाला, अन्न द्यावे. दारी आलेल्या कोणालाही परत पाठवू नये: समाजाने अगदी खालचा मानलेल्या श्वपाकाला किंवा कुत्र्याला दिलेले अन्नही वाया जात नाही. ब्राह्मणाला दिलेले अन्न अक्षय होते; शूद्राला दिलेले मोठे पुण्य देते. ब्राह्मण मागायला आला, तर त्याचे गोत्र, त्याची वेदशाखा, त्याची विद्या किंवा त्याचा देश विचारू नये; द्यावे. नारदांकडून हे ऐकल्यापासून आपण नेहमी अन्नदान करत आलो आहोत, असे भीष्म सांगतात. युधिष्ठिरानेही तसेच करावे, मोकळ्या हाताने आणि प्रसन्न मनाने.
अभयदान
अन्नेन सदृशं दानं न भूतं न भविष्यति । तस्मादन्नं विशेषेण दातुमिच्छन्ति मानवाः ॥
याच्या थोडे आधी, सर्व दानांत श्रेष्ठ दान कोणते, असे विचारले असता भीष्मांनी चार दाने सांगितली होती. पहिले “सर्व प्राण्यांना अभय”: आपण कोणालाही इजा करणार नाही, ही हमी. मग संकटात सापडलेल्यावर दया, आणि तहानलेल्या याचकाला तो ज्याची आस धरतो ते देणे. शेवटचे दान असे, की दिल्यावर देणारा ते आपले राहिले नाही असे मानतो, आणि “हे माझे दान” असा विचारही कधी करत नाही. ही दाने सर्वांत श्रेष्ठ आणि उत्तम, आणि परलोकी देणाऱ्याच्या मागे जाणारी, असे ते म्हणाले. सोने, गाई आणि भूमी यांची दाने देणाऱ्याची पापे धुऊन टाकतात, आणि त्याला त्याच्या दुष्कृत्यांतून तारतात, असेही त्यांनी पुढे सांगितले. ते पुढे म्हणाले: संकटात पडलेला शत्रूसुद्धा मदत मागायला आला, तर त्याला मदत करणारा माणूस सर्वश्रेष्ठ. भुकेने आणि दुःखाने खचलेल्या विद्वानाला जेवू घालणाऱ्याची बरोबरी कोणी करू शकत नाही. जे सज्जन काही न मागता मुकाट्याने सोसतात, त्यांना शोधून काढावे, आणि त्यांचे दुःख दूर करावे. अनुशासनपर्वाच्या इतर अध्यायांत भूमी, पाणी, गाई आणि सोने, यांचीही आळीपाळीने सर्वश्रेष्ठ दान म्हणून स्तुती केलेली आहे. अनुशासनपर्व ६३.६.