भीष्मांचा उपदेश · अंतिम उपदेश
आचार हेच मूळ
आचाराल्लभते ह्यायुराचाराल्लभते श्रियम् । आचारात्कीर्तिमाप्नोति पुरुषः प्रेत्य चेह च ॥
माणसाचे आयुष्य शंभर वर्षांचे असते असे म्हणतात, युधिष्ठिर म्हणतो; मग काही जण तरुणपणीच का मरतात? दीर्घायुष्य, कीर्ती आणि संपत्ती कशाने मिळते: तपाने, ब्रह्मचर्याने, जपाने, औषधाने, कर्माने की वाणीने? भीष्म उत्तर देतात: “आचाराने माणसाला दीर्घायुष्य मिळते, आचाराने संपत्ती मिळते, आचाराने इहलोकी आणि परलोकी कीर्ती मिळते.” आचार म्हणजे माणूस रोज कसा जगतो ते: सज्जनांच्या सवयी. धर्म आचारावरून ओळखला जातो, भीष्म सांगतात, आणि सज्जन आपल्या आचारावरून. दुराचारी माणूस कधी दीर्घायुषी होत नाही; सारे प्राणी त्याला घाबरतात, आणि त्याच्यापायी त्रास भोगतात. सदाचार पापी माणसाचेही दुर्भाग्य दूर करतो. अंगी कोणताच गुण नसलेला माणूसही, त्याचा आचार योग्य असेल, मनात श्रद्धा असेल आणि असूया नसेल, तर शंभर वर्षे जगतो. जो क्रोध न करणारा, सत्यवचनी, कोणत्याही प्राण्याला इजा न करणारा, आणि असूया व कुटिलपणा नसलेला असतो, तोही तसाच जगतो. काही नियम म्हणजे साधी नीती. परस्त्रीकडे कधी जाऊ नये: इतक्या खात्रीने आयुष्य कमी करणारे दुसरे काहीही नाही. शब्दांनी कोणाला घायाळ करू नये. “कुऱ्हाडीने तोडलेले वन पुन्हा वाढते,” भीष्म म्हणतात, पण कठोर शब्दांनी दुखावलेल्या माणसाची जखम मात्र चिघळत राहते. शरीरात घुसलेला बाण काढता येतो; शब्दांचा बाण हृदयात रुतून बसतो. एखादे अंग कमी किंवा जास्त घेऊन जन्मलेल्याची, अशिक्षिताची, दुःखी, कुरूप, गरीब किंवा दुबळ्या माणसाची थट्टा करू नये. रागाच्या भरात कोणावरही छडी उगारू नये; शिक्षा करावी ती फक्त पुत्राला किंवा शिष्याला, आणि तीही त्याला शिकवण्यासाठीच.
पहाटेपासून सांजेपर्यंत
आचाराल्लभते ह्यायुराचाराल्लभते श्रियम् । आचारात्कीर्तिमाप्नोति पुरुषः प्रेत्य चेह च ॥
इतर नियम दिवसाला आकार देतात. ब्राह्ममुहूर्तावर उठावे, आणि धर्माचा व अर्थाचा विचार करावा. शुचिर्भूत होऊन, पहाटे आणि सायंकाळी, दोन्ही संधिकाळी मनातल्या मनात संध्या करावी: ऋषी ती पाळूनच दीर्घायुषी झाले, भीष्म सांगतात. जो ब्राह्मण संध्या करत नाही, त्याला धार्मिक राजाने शूद्रांच्या कामाला लावावे, असे ते म्हणतात. उठल्यावर आधी आईवडिलांना आणि गुरूंना नमस्कार करावा. बसून आणि मौन धरून जेवावे, आणि अन्नाला नावे ठेवू नयेत. आपण जेवण्याआधी पाहुण्याला जेवू घालावे, आणि भुकेल्या नजरेने पाहणाऱ्या कोणालाही वाटा द्यावा. मित्रांमध्ये बसून वाटा न देता जेवणारा, भीष्म म्हणतात, विष खातो. वृद्ध माणूस घरी आला, की तरुणाचे प्राण जणू बाहेर पडायला उसळी घेतात. उठून वृद्धाचे स्वागत केले, की ते पुन्हा जागेवर येतात. त्याला आसन द्यावे, आणि रस्त्यात त्याच्या मागून चालावे. ब्राह्मण, गाई, राजा, वृद्ध, ओझे वाहणारा, गर्भवती स्त्री आणि दुबळा, यांना रस्त्यात वाट द्यावी. म्हातारा नातेवाईक किंवा गरीब मित्र यांना घरच्या माणसासारखे ठेवून घ्यावे: त्याने कीर्ती आणि दीर्घायुष्य मिळते. आणखी पुष्कळ नियम सोवळ्या-ओवळ्याचे आहेत: केव्हा स्नान करावे, कोणत्या दिशेला तोंड करावे, काय खाऊ नये. काही विवाहाविषयी आहेत: आपल्या बरोबरीच्या किंवा वरच्या कुळात विवाह करावा. एखादे अंग कमी असलेल्या स्त्रीशी, कुष्ठरोग, फेफरे किंवा अकाली मृत्यू असलेल्या कुळातल्या स्त्रीशी, किंवा जन्माने आणि आचाराने हीन स्त्रीशी विवाह करू नये. स्त्रियांना कधी इजा करू नये; पत्नीचे नेहमी रक्षण करावे. आचार, भीष्म शेवटी सांगतात, हे समृद्धीचे आणि कीर्तीचे मूळ आहे; तो आयुष्य वाढवतो, सारे अनिष्ट नष्ट करतो, आणि सर्व विद्येपेक्षा श्रेष्ठ आहे. अनुशासनपर्व १०४.६.