भीष्मांचा उपदेश · अंतिम उपदेश
आपल्याला नको, ते इतरांना नको
न तत्परस्य सन्दध्यात्प्रतिकूलं यदात्मनः । एष संक्षेपतो धर्मः कामादन्यः प्रवर्तते ॥
अहिंसा, वैदिक कर्मे, ध्यान, इंद्रियनिग्रह, तप आणि गुरुसेवा, यांपैकी सर्वांत मोठे पुण्य कशाने मिळते, असे युधिष्ठिर विचारतो. भीष्मांच्या सांगण्यावरून देवांचे गुरू बृहस्पती आकाशातून खाली आले आहेत, आणि युधिष्ठिर हा प्रश्न त्यांना विचारतो. ही सहाही धर्माची दारे आहेत, बृहस्पती म्हणतात. पण माणसाचे परम कल्याण अहिंसेत आहे: प्रत्येक प्राण्याविषयीच्या करुणेत. जो स्वतःच्या सुखासाठी निरुपद्रवी प्राण्यांना दंडाने मारतो, त्याला मेल्यानंतर सुख मिळत नाही. जो प्रत्येक प्राण्याला आपल्यासारखेच मानतो, दंड खाली ठेवतो आणि क्रोध जिंकतो, त्याला ते मिळते. असा माणूस सर्व प्राण्यांत स्वतःलाच पाहतो. स्वर्गात स्थिर निवास शोधणारे देवसुद्धा त्याचा माग काढू शकत नाहीत: तो मागे पाऊलखूणच ठेवत नाही. गांगुलींच्या टीपेत याचा खुलासा आहे: तो ब्रह्माशी, परम सत्याशी, एकरूप होतो, आणि म्हणून त्याला शोधायला जागाच उरत नाही. मग तो नियम थोडक्यात येतो: “जे आपल्याला दुःखदायक वाटेल, ते दुसऱ्याला करू नये. हाच थोडक्यात धर्म; बाकी जे काही केले जाते, ते कामनेतून.” नकार देताना आणि दान देताना, सुखात आणि दुःखात, प्रिय-अप्रियात, स्वतःवरून ठरवावे. दुसऱ्याला इजा केली, की तो उलटून आपल्याला इजा करतो. दुसऱ्याला जपले, की तोही उलट आपल्याला जपतो. याच नियमाने आपले आचरण घडवावे, बृहस्पती म्हणतात. मग सर्वांच्या डोळ्यांदेखत ते आकाशमार्गे स्वर्गाला परत जातात. अनुशासनपर्व ११३.८.