भीष्मांचा उपदेश · अंतिम उपदेश
दुष्काळातले ऋषी
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु नरो लोभं विवर्जयेत् । एष धर्मः परो राजंस्तस्माल्लोभं विवर्जयेत् ॥
दान देणारा आणि घेणारा यांत काय फरक, असे युधिष्ठिर विचारतो. घेणाऱ्याची गती देणारा ठरवतो, भीष्म सांगतात. ब्राह्मण चांगल्या-वाईट दोघांकडून दान घेतो. देणारा धर्मात्मा असेल, तर त्याचे दान घेणाऱ्या ब्राह्मणाला थोडाच दोष लागतो; देणारा अधर्मी असेल, तर तो ब्राह्मण नरकात जातो. मग ते वृषादर्भी राजा आणि सात ऋषी यांची एक जुनी कथा सांगतात. कश्यप, अत्री, वसिष्ठ, भरद्वाज, गौतम, विश्वामित्र आणि जमदग्नी, हे ते सात ऋषी. त्यांच्यासोबत वसिष्ठांच्या पतिव्रता पत्नी अरुंधती होत्या. या सर्वांची मिळून गंडा नावाची एक दासी होती; तिचा पती पशुसख नावाचा एक शूद्र होता. सृष्टिकर्ते ब्रह्मदेव यांचा शाश्वत लोक ध्यानाने मिळवावा, म्हणून हे ऋषी कठोर तप करत पृथ्वीवर फिरत होते. मग मोठा दुष्काळ पडला, आणि भुकेने सारे प्राणी खंगले. फार पूर्वी शिबीचा पुत्र असलेल्या एका राजाने या ऋषींना पुरोहित करून यज्ञ केला होता. दक्षिणा म्हणून त्याने त्यांना आपला एक पुत्र दिला होता, आणि तो मुलगा त्यांच्यापाशीच राहिला होता. आता अल्पायुषी असलेला तो मुलगा उपासमारीने मेला. भुकेले ऋषी त्याच्या देहाभोवती बसले. जगातून अन्न नाहीसे झाले होते; जीव वाचवण्यासाठी त्यांनी तो दारुण मार्ग धरला: ते तो देह एका भांड्यात शिजवू लागले. ते शिजवत असतानाच, शैब्य म्हणून ओळखला जाणारा वृषादर्भी राजा फिरत फिरत तिथे आला. “माझ्याकडून दाने घ्या, म्हणजे तुम्ही लगेच वाचाल,” तो म्हणाला. त्याने हजार खेचरे देऊ केली. बैल आणि वासरासह हजार पांढऱ्या दुभत्या गाई, ओझे वाहणारे बळकट बैल, उत्तम गावे, तांदूळ, जव आणि दुर्मीळ रत्नेही देऊ केली. “जे खाऊ नये, ते अन्न खाऊ नका.”
उंबरांत लपवलेले सोने
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु नरो लोभं विवर्जयेत् । एष धर्मः परो राजंस्तस्माल्लोभं विवर्जयेत् ॥
“राजाचे दान आधी मधासारखे, आणि शेवटी विषासारखे,” ऋषी म्हणाले. “हे जाणत असूनही तू आम्हाला का मोहात पाडतोस?” ब्राह्मणाचे शरीर हे देवांचे शेत आहे, तपाने पवित्र झालेले. राजाचे दान घेतले, की त्या दिवसाचे तप जळून जाते, जसे वणव्यात वन जळते. “मागणाऱ्यांना दिलेल्या तुझ्या दानांनी तुझे कल्याण होवो.” मांस न शिजवताच तिथे सोडून ते अन्न शोधायला वनात गेले. राजाने त्यांच्यामागे आपले मंत्री पाठवले. त्यांनी रानउंबर तोडले, काहींत सोने लपवले, आणि ते इतर उंबरांत मिसळले. अत्रींनी ते उचलले, ते जड लागले, आणि त्यांनी ते घ्यायला नकार दिला. “आम्ही मूर्ख नाही. आम्ही जागे आहोत, झोपलेले नाही. यात सोने आहे, हे आम्हाला ठाऊक आहे. इथे घेतले, तर परलोकी त्याचे कडू फळ मिळते.” मग प्रत्येकाने लोभाविरुद्ध आपले मत सांगितले. एकच सोन्याचे नाणे स्वीकारले, तरी ते शंभर किंवा हजार नाण्यांइतके भरते, वसिष्ठ म्हणाले. कश्यप: पृथ्वीवरचे सारे तांदूळ, जव, सोने, पशू आणि स्त्रिया मिळूनही एका माणसाचे समाधान होत नाही. भरद्वाज: रुरू हरणाची शिंगे हरीण वाढते तशी वाढत जातात; लोभही तसाच वाढतो. गौतम: माणूस समुद्रासारखा, कधीही न भरणारा. विश्वामित्र: एक इच्छा पूर्ण झाली, की दुसरी उगवते, आणि बाणासारखी टोचते. जमदग्नी: दान नाकारल्याने तप टिकते; दान घेतल्याने ते नष्ट होते. अरुंधती: सत्कार्यासाठीसुद्धा संपत्ती साठवण्यापेक्षा पुण्य साठवणे बरे. गंडा: तिच्या स्वामींना याची इतकी भीती वाटते, तर ती पडली दुबळी; तिला त्याहून जास्त भीती वाटते. पशुसख: धर्मापेक्षा मोठे धन नाही; त्याचे मोल समजून घ्यायलाच तो ब्राह्मणांची सेवा करतो. राजाचे कल्याण चिंतून त्यांनी ते उंबर तिथेच सोडले, आणि ते आपल्या वाटेने निघून गेले.
अग्नीतून उठलेली यातुधानी
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु नरो लोभं विवर्जयेत् । एष धर्मः परो राजंस्तस्माल्लोभं विवर्जयेत् ॥
ऋषी निघून गेले, हे ऐकून वृषादर्भी संतापाने पेटला. कठोर व्रत धरून त्याने आपल्या पवित्र अग्नीत आहुती दिल्या, प्रत्येक आहुतीबरोबर एक मंत्र म्हणत. अग्नीतून एक स्त्रीरूप उठले: प्रलयाच्या रात्रीसारखे भयंकर, पाहणाऱ्या सर्वांच्या उरात धडकी भरवणारे. राजाने तिचे नाव यातुधानी ठेवले. हात जोडून ती त्याच्यापुढे उभी राहिली: “मी काय करू?” “सात ऋषी, अरुंधती, ती दासी आणि तिचा पती, यांच्या मागावर जा,” तो म्हणाला. “त्यांची नावे मनात धरून ठेव. त्यांची नावे कळली, की त्या सर्वांना ठार कर; मग तुला हवे तिथे जा.” टीकाकार नीलकंठ याचा खुलासा करतात: नावांवरून तिला त्यांचे सामर्थ्य कळणार होते; ते कळले नसते, तर त्यांनीच तिचा नाश केला असता. ती वनात गेली. फळे आणि कंदमुळे खाऊन राहणाऱ्या ऋषींना वनात एक फिरता भिक्षू भेटला; सोबतीला त्याचा कुत्रा होता. तो रुंद खांद्यांचा, आणि सर्वांगाने गुबगुबीत होता. “तुमच्यापैकी कोणीही कधी असे दिसणार नाही,” अरुंधती म्हणाल्या. ऋषींनी एकेक करून कारणे सांगितली. वसिष्ठ: आमच्यासारखा त्याला सकाळ-संध्याकाळ पवित्र अग्नी राखावा लागत नाही. अत्री: भुकेने त्याचे बळ खचले नाही, आणि कष्टाने शिकलेले वेदही तो गमावून बसला नाही. विश्वामित्र: तो माझ्यासारखा निरुद्योगी, भुकेला, आणि शिकलेले सारे विसरून बसलेला नाही. जमदग्नी: वर्षभराचे धान्य आणि सरपण साठवायची चिंता त्याला नाही. कश्यप: “द्या, द्या!” म्हणत दारोदार भीक मागणारे चार भाऊ त्याला नाहीत. भरद्वाज: पत्नीला शाप दिल्याचा पश्चात्ताप माझ्यासारखा त्याला होत नाही. गौतम: माझी सारी मालमत्ता म्हणजे तीन गवताची वस्त्रे आणि एक मृगाजिन, तीही प्रत्येकी तीन वर्षे जुनी; त्याचे तसे नाही. प्रत्येकाने शेवटी तेच म्हटले: “म्हणूनच तो आणि त्याचा कुत्रा इतके धष्टपुष्ट आहेत.” भिक्षूने त्यांना अभिवादन केले, रीतीप्रमाणे त्यांच्या हातांना स्पर्श केला, आणि अन्नाच्या शोधात ते सारे सोबतीने भटकू लागले.
सरोवराची रखवालदार
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु नरो लोभं विवर्जयेत् । एष धर्मः परो राजंस्तस्माल्लोभं विवर्जयेत् ॥
एके दिवशी ते एका सुंदर सरोवरापाशी आले. त्यातली कमळे उगवत्या सूर्यासारखी लाल होती, काठ भक्कम होते, आणि पाण्यात उतरायला एकच वाट होती. यातुधानी ही राक्षसी त्याची राखण करत उभी होती. ऋषी कमळांचे देठ घ्यायला आले होते. तू कोण, आणि इथे एकटी का उभी आहेस, असे त्यांनी तिला विचारले. “मी कोण, ते विचारू नका,” ती म्हणाली. “मी या सरोवराची राखण करते.” “आम्ही सारे भुकेले आहोत, आणि खायला दुसरे काही नाही,” ऋषी म्हणाले. “आम्हाला थोडे देठ घेऊ दे.” “एका अटीवर,” ती म्हणाली. “एकेक करून मला आपली नावे सांगा. मग हवे ते घ्या.” ही राक्षसी ऋषींना मारायला टपली आहे, हे अत्रींनी ओळखले. भुकेने व्याकुळ असे तेच आधी बोलले. आपण अत्री आहोत, ते म्हणाले, कारण आपल्यासाठी रात्र अशी नसतेच: आपण दिवसातून तीनदा वेदांचे अध्ययन करतो, आणि रात्रींचेही दिवस करतो. वसिष्ठांकडे योगाचे सामर्थ्य होते, आणि ते गृहस्थांत श्रेष्ठ होते. कश्यप आपल्या देहाचे रक्षण करत, आणि तपाने तेजस्वी होते. भरद्वाज आपले पुत्र, शिष्य, देव, ब्राह्मण आणि पत्नी यांचे भरणपोषण करत. गौतमांनी संयमाने स्वर्ग आणि पृथ्वी जिंकली होती; त्यांच्या जन्मी त्यांच्या तेजाने अंधार दूर झाला होता. विश्वामित्र देवांचे आणि विश्वाचे मित्र होते. जमदग्नी देवांच्या यज्ञाग्नीतून जन्मले होते. अरुंधती पतीच्या सोबत राहत, त्यांच्यासह पृथ्वी धारण करत, आणि त्यांचे मन आपल्याकडे ओढून घेत. गंडेचा गाल, म्हणजे गंड, थोडा उंचावलेला होता. पशुसख सर्व प्राण्यांचा मित्र होता. प्रत्येकाला ती म्हणाली, “हे मला कळले नाही. सरोवरात उतरा.”
देठ कोणी चोरले?
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु नरो लोभं विवर्जयेत् । एष धर्मः परो राजंस्तस्माल्लोभं विवर्जयेत् ॥
शेवटी तो भिक्षू आला. “या ऋषींसारखा मला माझ्या नावाचा अर्थ सांगता येणार नाही,” तो म्हणाला. “पण मी शुनःसख आहे, एवढे जाण.” शुनःसख म्हणजे “कुत्र्यांचा मित्र”; आणि त्याच्यासोबत कुत्रा होताच. “तू ते एकदाच म्हणालास,” ती म्हणाली. “मला नीट कळले नाही. पुन्हा सांग.” “एकदा सांगितलेले तुला कळले नाही,” तो म्हणाला, “म्हणून मी तुला माझ्या त्रिदंडाने मारतो.” त्रिदंड म्हणजे फिरता संन्यासी बाळगतो तो तीन काठ्या एकत्र बांधून केलेला दंड. ब्राह्मणाच्या शापासारखा तो प्रहार तिच्या मस्तकावर पडला, आणि ती जळून राख झाली. ऋषींनी कमळे आणि देठ गोळा करून काठावर ढीग रचला. मग पितरांना तर्पण करायला ते पुन्हा पाण्यात उतरले. बाहेर आले, तेव्हा देठ नाहीसे झाले होते. एकमेकांवर संशय घेत, प्रत्येकाने शपथ घ्यायची, असे त्यांनी ठरवले. अत्रींनी पहिली शपथ घेतली. चोर गाईला लाथ मारो, सूर्याकडे तोंड करून लघवी करो, आणि वेदपठण वर्ज्य असलेल्या दिवशी वेद म्हणो. वसिष्ठांनी शपथ घेतली: तो वेदाध्ययन सोडो, शिकारी कुत्री पाळो, आणि स्वैर भिक्षू होऊन भटको. तो आश्रयाला आलेल्याला मारो, मुलगी विकून जगो, आणि नीचांपुढे हात पसरो. कश्यपांनी शपथ घेतली: तो कुठेही काहीही बडबडो, खोटी साक्ष देवो, आणि यज्ञात अर्पण न केलेले मांस खावो. तो अपात्रांना दान देवो, आणि दिवसा स्त्रीसंग करो. भरद्वाजांनी शपथ घेतली: तो स्त्रिया, आप्त आणि गाई यांच्याशी क्रूरपणे वागो, वादात ब्राह्मणांना खाली पाहायला लावो, आणि गुरूचा अनादर करून वेद शिको. जमदग्नींनी शपथ घेतली: तो पाणी दूषित करो, गाईंचा द्वेष करो, आणि ऋतुकाळ नसताना स्त्रीसंग करो. तो पत्नीच्या जिवावर जगो, आणि त्याला मित्र कोणी नसो, शत्रू मात्र पुष्कळ असोत.
चोर सापडला
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु नरो लोभं विवर्जयेत् । एष धर्मः परो राजंस्तस्माल्लोभं विवर्जयेत् ॥
गौतमांनी शपथ घेतली: तो शिकलेले वेद टाकून देवो, आपले पवित्र अग्नी सोडून देवो, आणि सोम विको. सोम म्हणजे आहुतीसाठी कुटून रस काढतात ती पवित्र वनस्पती. शूद्र स्त्रीशी विवाह केलेल्या ब्राह्मणाची गती त्याला मिळो. विश्वामित्रांनी शपथ घेतली: त्याला पुष्कळ मुले होवोत, तो अशुद्ध राहो, जमीन कसो, मोलाने चाकरी करो, आणि राजाचा पुरोहित होवो. अरुंधतींनी शपथ घेतली: जिने ते चोरले असतील, ती सासूचा अपमान करो, आणि चांगले पदार्थ एकटीच खावो. गंडेने शपथ घेतली: ती नेहमी खोटे बोलो, आप्तांशी भांडो, आणि पैसे घेऊन मुलीचे लग्न लावो. ती एकटीच शिजवून खावो, दास्यातच म्हातारी होवो, आणि एखाद्या दुष्कर्मापायी मरो. पशुसखाने शपथ घेतली: तो दास म्हणून जन्मो, निपुत्रिक आणि निर्धन राहो, आणि देवांना कधीही नमस्कार न करो. शेवटी शुनःसखाने शपथ घेतली. “चोर आपली मुलगी ब्रह्मचर्यव्रत पाळलेल्या, वेदांत पारंगत ब्राह्मणाला देवो. तो संपूर्ण अथर्ववेद शिको.” “ही काही शपथ नव्हे,” ऋषी म्हणाले. “प्रत्येक ब्राह्मणाला हेच तर हवे असते. आमचे देठ तूच घेतलेस.” “खरे आहे,” तो म्हणाला. “तुमच्या डोळ्यांदेखत मी ते लपवले, तुमची परीक्षा पाहायला. मी तुमचे रक्षण करायला आलो होतो. वृषादर्भीच्या अग्नीतून उठलेली यातुधानी तुम्हाला मारायला आली होती, आणि मी तिला मारले. मी इंद्र आहे, हे जाणा. तुम्ही लोभातून मुक्त झाला आहात, आणि जिथे प्रत्येक इच्छा पूर्ण होते असे अक्षय लोक तुम्ही जिंकले आहेत.” ऋषी इंद्रांसह स्वर्गाला गेले. असे ते महात्मे, भीष्म सांगतात, भुकेने व्याकुळ असूनही, आणि प्रत्येक सुखाचा मोह पुढे असूनही, बधले नाहीत; आणि म्हणून त्यांना स्वर्ग मिळाला. “म्हणून कोणत्याही अवस्थेत माणसाने लोभ सोडावा. हाच परम धर्म: लोभ सोडावा.”
अगस्त्यांचे कमळ
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु नरो लोभं विवर्जयेत् । एष धर्मः परो राजंस्तस्माल्लोभं विवर्जयेत् ॥
अशाच शपथांची आणखी एक जुनी कथा भीष्म सांगतात; ती एका तीर्थयात्रेतली. एकदा अनेक ऋषी आणि राजर्षी पश्चिमेकडच्या प्रभास या पवित्र क्षेत्री जमले, आणि पृथ्वीवरच्या सगळ्या तीर्थांना जायचे त्यांनी ठरवले. त्यांच्यात शुक्राचार्य, अंगिरा, कवी, अगस्त्य, नारद, पर्वत, भृगू, वसिष्ठ, कश्यप, गौतम, विश्वामित्र, जमदग्नी, गालव, अष्टक, भरद्वाज, अरुंधती, आणि वालखिल्य हे लहानखुरे ऋषी होते. त्यांच्यासोबत शिबी, दिलीप, नहुष, अंबरीष, ययाति, धुंधुमार आणि पुरू हे राजे होते. इंद्रांना पुढे करून त्यांनी प्रत्येक तीर्थात स्नान केले. माघ पौर्णिमेला ते कौशिकी नदीवर पोचले, आणि शेवटी ब्रह्मदेवांच्या पवित्र सरोवरावर, ब्रह्मसरावर. तिथे त्यांनी खाण्यासाठी कमळांचे कंद आणि देठ खणून काढले. मग त्यांच्या लक्षात आले, की अगस्त्यांनी सरोवरातून उपटलेले कमळ नाहीसे झाले आहे. “माझे सुंदर कमळ कोणी घेतले?” अगस्त्य म्हणाले. “मला तुमच्यापैकीच कोणावर तरी संशय आहे. ते परत द्या.” धर्माचे बळ क्षीण करणारा एक काळ येतो, असे त्यांनी ऐकले होते. तो काळ आता आपल्यावर आला आहे, ते म्हणाले, आणि धर्म पीडित झाला आहे. वाईट दिवस येण्याआधीच आपण कायमचे स्वर्गाला जाऊ. ब्राह्मण गावांच्या मधोमध, शूद्रांच्या कानी पडेल असे मोठ्याने वेद म्हणू लागण्याआधी, आणि राजे राजकारणापोटी धर्माविरुद्ध न्याय देऊ लागण्याआधी आपण जाऊ. माणसे नीच, मध्यम आणि उच्च यांतला भेद मानायचे सोडण्याआधी, अज्ञानाने सारे झाकून टाकण्याआधी, आणि बलवान दुर्बळांना गुलाम करण्याआधी आपण जाऊ. ते पाहायला इथे थांबायचे धाडस आपल्याला होत नाही. “आम्ही तुमचे कमळ चोरले नाही,” व्याकुळ होऊन ऋषी म्हणाले. “आमच्यावर संशय घेऊ नका. आम्ही अत्यंत भयंकर शपथा घेऊ.”
इंद्रांचे उत्तर
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु नरो लोभं विवर्जयेत् । एष धर्मः परो राजंस्तस्माल्लोभं विवर्जयेत् ॥
एकेक करून त्यांनी शपथा घेतल्या; प्रत्येकाने चोरासाठी एकेक पाप उच्चारले. भृगू: शिवीला शिवीने उत्तर. वसिष्ठ: वेदाध्ययन सोडणे. कश्यप: खोटी साक्ष. गौतम: गर्व आणि मत्सर. अंगिरा: ब्रह्महत्या. धुंधुमार: शूद्र स्त्रीच्या पोटी जन्म. दिलीप: शूद्र स्त्रीशी संग करणाऱ्या ब्राह्मणाचा नरक. पुरू: वैद्याचा धंदा, आणि पत्नीच्या जिवावर जगणे. शुक्राचार्य: राजाची चाकरी. जमदग्नी: शूद्राच्या श्राद्धात जेवणे. शिबी: पवित्र अग्नी न राखता मरण. ययाति: वेदांचा अनादर. नहुष: शिकवण्याचा मोबदला घेणे. अंबरीष: स्त्रिया, आप्त आणि गाई यांच्याशी क्रूरता. नारद: वडीलधाऱ्यांचा अपमान. नाभाग: मुलगी विकणे. कवी: आश्रयाला आलेल्याला दूर लोटणे. विश्वामित्र: धन्याला फसवणे. पर्वत: गावचा पाटील होणे. भरद्वाज: क्रूर आणि खोट्या माणसांची पापे. अष्टक: मूर्ख, दुष्ट राजा होणे. गालव: आपल्या दानांची बढाई. अरुंधती: सासूचा अनादर. वालखिल्य: ठाऊक असलेले प्रत्येक कर्तव्य मोडणे. शुनःसख: नित्याची आहुती चुकवणे. कामधेनू सुरभीनेसुद्धा शपथ घेतली: जिने ते घेतले, तिचे पाय माणसाच्या केसांनी बांधून तिची धार काढली जावो. शेवटी इंद्रांनी चोराला सारे पुण्य चिंतले: वेदांत पारंगत ब्राह्मणाशी मुलीचा विवाह, सारे वेद, ब्रह्मलोक. “हा तर आशीर्वाद, शपथ नव्हे,” अगस्त्य म्हणाले. “कमळ तुम्हीच घेतले. ते परत द्या.” “मी ते लोभाने घेतले नाही,” इंद्र म्हणाले, “तर आपली कर्तव्ये कोणती, ते या सभेच्या तोंडून ऐकावे म्हणून घेतले. धर्म हा शाश्वत सेतू आहे, आणि तो मी ऐकला. तुमचे कमळ घ्या, आणि मला क्षमा करा.” अगस्त्यांनी ते घेतले, आणि त्यांचा राग शांत झाला. अनुशासनपर्व ९३-९४.