भीष्मांचा उपदेश · अंतिम उपदेश
रस्त्यावरचा किडा
दुःखं हि मृत्युर्भूतानां जीवितं च सुदुर्लभम् । अतो भीतः पलायामि गच्छेयं नासुखं सुखात् ॥
युद्धात प्राण दिलेल्या वीरांना कोणती गती मिळते, असे युधिष्ठिर विचारतो. सुखात असो वा दुःखात, जीव सोडणे कठीणच असते. भीष्म उत्तरादाखल व्यास ऋषी आणि एका किड्याची जुनी कथा सांगतात. व्यास ब्रह्माशी, म्हणजे परम सत्याशी, एकरूप होऊन पृथ्वीवर फिरत होते. प्रत्येक प्राण्याची गती ते जाणत, आणि प्रत्येक पशूची भाषा त्यांना समजे. गाड्यांची ये-जा असलेल्या एका रस्त्यावर त्यांना एक किडा घाईघाईने जाताना दिसला. “तू घाबरलेला दिसतोस,” ते म्हणाले. “कुठे पळतो आहेस, आणि तुला कशाची भीती वाटली?” “एक मोठी गाडी येते आहे, तिचा आवाज मला ऐकू येतो,” किडा म्हणाला. “तिचा खडखडाट भयंकर आहे, आणि ती अगदी जवळ आली आहे. ती मला चिरडणार नाही का? ओझे ओढताना चाबकाखाली धापा टाकणाऱ्या बैलांचा श्वास मला ऐकू येतो, आणि गाडीवानांच्या आरोळ्याही. असे आवाज किड्याला सहन होत नाहीत. मरण प्रत्येक प्राण्याला दुःखदायक असते, आणि जीवन मोठ्या कष्टाने मिळते. म्हणून मी भीतीने पळतो आहे. सुखातून दुःखात जायची माझी इच्छा नाही.” “तुला कसले सुख?” व्यास म्हणाले. “तुझा जन्म पशुयोनीत झाला आहे. आवाज, स्पर्श, चव, वास आणि जीवनातली अनेक सुखे तुला ठाऊकच नाहीत. मला वाटते, मरण तुझ्यासाठी वरदानच ठरेल.” किड्याने उत्तर दिले, “प्रत्येक प्राणी, तो जिथे असेल तिथे, आपल्या अवस्थेत रमतो. इथेही मी सुखी आहे, म्हणून मला जगावेसे वाटते. या देहाला लागते ते सारे मला इथेही मिळते. माणसांची सुखे त्यांची, आणि माझ्यासारख्या जीवांची आमची.”
सावकाराचा पूर्वजन्म
दुःखं हि मृत्युर्भूतानां जीवितं च सुदुर्लभम् । अतो भीतः पलायामि गच्छेयं नासुखं सुखात् ॥
मग किड्याने व्यासांना सांगितले, की तो पूर्वी कोण होता. “मागच्या जन्मी मी माणूस होतो: मोठा धनवान शूद्र. मी ब्राह्मणांचा आदर करत नसे. मी क्रूर होतो, नीच वर्तनाचा होतो, आणि व्याजबट्टा करणारा सावकार होतो. मी कठोर बोलत असे, आणि लबाडीलाच शहाणपण समजत असे. मी सर्व प्राण्यांचा द्वेष करत असे. व्यवहारात बहाणे करून मी दुसऱ्यांचे धन बळकावत असे. नोकरांना आणि दारी आलेल्या पाहुण्यांना न देता मी फक्त स्वतःचे पोट भरत असे. धनाच्या लोभापायी मी देवांना किंवा पितरांना कधी अन्न अर्पण केले नाही. भीतीने आश्रयाला आलेल्यांना मी परत लावले. दुसऱ्यांचे धन, धान्य, बायका आणि सुंदर घरे पाहून मी जळत असे, आणि ते गरीब व्हावेत अशी इच्छा करत असे. ती क्रूर कृत्ये आठवली, की हरवलेल्या पुत्रासाठी शोक करावा, तसा मी शोक करतो. “पण मी माझ्या वृद्ध आईची सेवा केली. आणि एकदा एक कुलीन, विद्वान ब्राह्मण माझ्या घरी पाहुणा म्हणून आला, आणि मी त्याचा सत्कार केला. त्या पुण्यामुळे माझी स्मृती मला सोडून गेली नाही. माझे हित कशात आहे, ते मला सांगा.” व्यास म्हणाले, “तू किडा असूनही तुझी बुद्धी मंदावली नाही, ते माझ्यामुळे. माझ्या तपाच्या सामर्थ्याने, नुसत्या माझ्या दर्शनानेही पापी जीवाचा उद्धार होऊ शकतो. तुझ्याच दुष्कर्मांनी तू किडा झालास. तू ब्राह्मण होशील, आणि मग मी तुला ब्रह्माचे ज्ञान देईन; किंवा तुला हवी ती दुसरी अवस्था मी तुला देईन.” किड्याने व्यासांचे म्हणणे स्वीकारले. त्याने गाडीपासून पळणे थांबवले: तो रस्ता सोडून गेला नाही, तिथेच राहिला. गाडी आली, तिच्या चाकांखाली त्याच्या चिंधड्या झाल्या, आणि तो मेला.
किड्याचा झाला राजपुत्र
दुःखं हि मृत्युर्भूतानां जीवितं च सुदुर्लभम् । अतो भीतः पलायामि गच्छेयं नासुखं सुखात् ॥
व्यासांच्या कृपेने तो किडा पुढे साळिंदर, घोरपड, रानडुक्कर, हरीण आणि पक्षी म्हणून जन्मला. मग तो चांडाळ, म्हणजे जातिबहिष्कृत, म्हणून जन्मला; मग शूद्र, वैश्य, आणि शेवटी क्षत्रिय राजपुत्र. त्याला सारे आठवत होते. तो व्यासांकडे आला, आणि त्याने त्यांच्या पायांवर डोके ठेवले. “मी किडा होतो, आणि आता राजपुत्र आहे,” तो म्हणाला. “सोन्याच्या झुली घातलेले हत्ती मला वाहतात, आणि कांबोजचे उत्तम घोडे माझे रथ ओढतात. मी आप्तांसोबत मांस खातो, आणि मौल्यवान शय्यांवर झोपतो. देव इंद्राची स्तुती करतात, तसे भाट पहाटेच माझी स्तुती गातात. हे सारे मला तुमच्या तपाच्या सामर्थ्याने मिळाले. आज्ञा करा.” “लोभी, क्रूर, ब्राह्मणद्वेष्टा शूद्र म्हणून तू केलेले पाप अजून पुरते झिजलेले नाही,” व्यास म्हणाले. “पण किडा असताना तू मला पाहिलेस, आणि माझा आदर केलास. गाईंसाठी किंवा ब्राह्मणांसाठी युद्धात प्राण दिलेस, तर तू क्षत्रियातून ब्राह्मण होशील.” मग व्यासांनी त्याला ती शिडी सांगितली, जिच्यावरून जीव वर चढतो. पशू शूद्र होतो, शूद्र वैश्य, आणि वैश्य क्षत्रिय. आपल्या धर्माचा अभिमान बाळगणारा क्षत्रिय ब्राह्मण होतो, आणि सदाचारी ब्राह्मण स्वर्ग मिळवतो.
राजपुत्राचा झाला ब्राह्मण
दुःखं हि मृत्युर्भूतानां जीवितं च सुदुर्लभम् । अतो भीतः पलायामि गच्छेयं नासुखं सुखात् ॥
आपले सारे पूर्वजन्म आठवून तो राजपुत्र कठोर तप करायला वनात गेला. व्यास तिथे त्याच्याकडे आले. “सर्व प्राण्यांचे रक्षण करणे, हेच क्षत्रियाचे तप,” ते म्हणाले. “बरे-वाईट ओळख, मन शुद्ध ठेव, आणि प्रजेचे रक्षण कर. मग हा देह सोडशील, तेव्हा तू ब्राह्मण होशील.” म्हणून राजपुत्र वन सोडून परतला, आणि त्याने धर्माने प्रजेचे पालन केले. थोड्याच काळात तो मरण पावला, आणि ब्राह्मण म्हणून जन्मला. व्यास पुन्हा आले. “मरणाला भिऊ नकोस,” ते म्हणाले. “सत्कर्म करणारे उच्च योनीत जन्मतात, आणि दुष्कर्म करणारे नीच योनीत. भय बाळगायचे, ते फक्त धर्म गमावण्याचे.” “तुमच्या कृपेने मी सुखातून अधिक सुखात आलो, आणि माझी पापे नाहीशी झाली,” तो ब्राह्मण म्हणाला. त्या ब्राह्मणाने इतके यज्ञ केले, की पृथ्वीवर जागोजागी शंभर यज्ञस्तंभ उभे राहिले. व्यासांच्या उपदेशाने केलेल्या स्वतःच्या कर्मांनी तो ब्रह्मलोकाला गेला, आणि अखेर परब्रह्माला पोचला. भीष्म शेवटी सांगतात: कुरुक्षेत्रावर लढताना पडलेल्या योद्ध्यांनाही शुभ गती मिळाली आहे. त्यांच्यासाठी शोक करू नकोस. अनुशासनपर्व ११७-११९.