भीष्मांचा उपदेश · अंतिम उपदेश
वेळ आली
प्राणानुत्स्रष्टुमिच्छामि तत्रानुज्ञातुमर्हथ । सत्येषु यतितव्यं वः सत्यं हि परमं बलम् ॥
हस्तिनापुरात राज्याभिषेक झाल्यावर युधिष्ठिराने नगरवासीयांना सन्मानाने घरी पाठवले, आणि पती व पुत्र गमावलेल्या स्त्रियांचे भरपूर दान देऊन सांत्वन केले. नगरात पन्नास रात्री घालवल्यावर त्याला भीष्मांनी सांगितलेल्या वेळेची आठवण झाली. सूर्य दक्षिणायन संपवून उत्तरेकडे वळला होता. आपल्या पुरोहितांना बरोबर घेऊन तो निघाला. अंत्यविधीसाठी त्याने तूप, माळा, सुगंधी द्रव्ये, रेशमी वस्त्रे, चंदन, अगरू आणि रत्ने बरोबर घेतली. पुढे धृतराष्ट्र निघाला, आणि त्याच्यासोबत गांधारी, कुंती आणि पांडव बंधू; मागोमाग श्रीकृष्ण, विदुर, युयुत्सु आणि युयुधान, मोठ्या लवाजम्यासह; आणि भाट स्तुती गात होते. भीष्मांचे स्वतःचे पवित्र अग्नीही सोबत नेले होते. कुरुक्षेत्रावर भीष्म अजूनही शरशय्येवर पडलेले होते. व्यास, नारद, असित देवल आणि युद्धातून वाचलेले राजे त्यांच्याजवळ बसले होते, आणि भोवती पहारेकरी पहारा देत होते. युधिष्ठिराने आणि त्याच्या भावांनी भीष्मांना आणि ऋषींना नमस्कार केला. “मी युधिष्ठिर,” तो म्हणाला. “माझे बोलणे तुम्हाला अजून ऐकू येत असेल, तर मी तुमच्यासाठी काय करू ते सांगा. तुम्ही सांगितलेल्या वेळी मी तुमचे पवित्र अग्नी घेऊन आलो आहे. आम्ही सगळे इथे आहोत, आणि सारी तयारी झाली आहे.” भीष्मांनी डोळे उघडले, आणि आपल्याभोवती उभे असलेले भरतवंशीय पाहिले. युधिष्ठिराचा हात हातात घेऊन ते मेघगर्जनेसारख्या गंभीर आवाजात बोलले. “तू आलास, बरे झाले. सूर्य उत्तरायणात गेला आहे. मी इथे अठ्ठावन्न रात्री पडून आहे; या तीक्ष्ण बाणांवर त्या मला शंभर वर्षांसारख्या वाटल्या. माघ महिना आला आहे, आणि त्याच्या शुद्ध पक्षाचा एक चतुर्थांश सरला आहे.” भीष्मांचा देहत्याग “महाभारतातील कथा” या पुस्तकातल्या “शरशय्येवरील भीष्म” या कथेतही सांगितला आहे; ही पोस्ट महाभारताच्या स्वतःच्या शेवटच्या दोन अध्यायांनुसार आहे.
अखेरचे शब्द
प्राणानुत्स्रष्टुमिच्छामि तत्रानुज्ञातुमर्हथ । सत्येषु यतितव्यं वः सत्यं हि परमं बलम् ॥
भीष्म धृतराष्ट्राला म्हणाले, “तू धर्म आणि वेद जाणतोस; शोक करू नकोस. जे घडायचे होते, ते घडले. धर्माने पांडूचे पुत्र तुझेही पुत्र आहेत. त्यांना जप. युधिष्ठिर शुद्ध मनाचा आहे, तो तुझी आज्ञा पाळेल. तुझे स्वतःचे पुत्र दुष्ट होते, क्रोध, लोभ आणि मत्सर यांच्या आहारी गेलेले. त्यांच्यासाठी शोक करू नकोस.” मग भीष्म श्रीकृष्णांकडे वळले. ज्यांनी तीन पावलांत तिन्ही लोक व्यापले, ते देवाधिदेव विष्णू, अशी त्यांनी श्रीकृष्णांची स्तुती केली. “मला जाण्याची अनुज्ञा द्या. पांडूच्या पुत्रांचे रक्षण करा; तुम्हीच त्यांचा एकमेव आधार. मी मूर्ख दुर्योधनाला सांगितले होते, ‘जिथे कृष्ण, तिथे धर्म; जिथे धर्म, तिथे विजय. पांडवांशी तह कर.’ त्याने ऐकले नाही; पृथ्वीवर विनाश ओढवून तो मेला. तुम्ही आणि अर्जुन म्हणजे बदरीचे प्राचीन ऋषी नारायण आणि नर, मनुष्यरूपात जन्मलेले, असे मला नारद आणि व्यास यांनी सांगितले आहे. मला अनुज्ञा द्या, म्हणजे मी हा देह टाकीन.” “भीष्म, मी तुम्हाला अनुज्ञा देतो,” श्रीकृष्ण म्हणाले. “वसूंकडे जा; आठ वसू देवांपैकी तुम्ही एक होतात. या जगात तुमच्या हातून एकही पाप घडले नाही. पितृभक्तीत तुम्ही दुसरे मार्कंडेयच होतात, त्या दीर्घायुषी ऋषींसारखे. म्हणून मृत्यू दासासारखा तुमच्या इच्छेची वाट पाहत उभा आहे.” मग भीष्म पांडवांशी, धृतराष्ट्राशी आणि आपल्या सर्व सुहृदांशी बोलले. “मला प्राण सोडायचे आहेत; मला अनुज्ञा द्या. सत्यासाठी प्रयत्न करा, कारण सत्य हेच परम बळ. नेहमी क्रूरतेपासून दूर राहा, आत्मसंयमी राहा; ब्राह्मणांवर निष्ठा ठेवा, धर्माने वागा, तप करा.” त्यांनी सर्वांना आलिंगन दिले. युधिष्ठिराला ते आणखी म्हणाले, “ब्राह्मणांचा नेहमी आदर कर; विशेषतः ज्ञानी, गुरू आणि पुरोहित यांचा.”
महाप्रयाण
प्राणानुत्स्रष्टुमिच्छामि तत्रानुज्ञातुमर्हथ । सत्येषु यतितव्यं वः सत्यं हि परमं बलम् ॥
भीष्म मौन झाले. योगाने त्यांनी आपला प्राण देहाच्या एकेका भागात रोखून धरला, आणि तो वर वर चढू लागला. प्राणाने सोडलेला प्रत्येक भाग बाणांपासून आणि जखमांपासून मुक्त होत गेला, आणि शेवटी सारे शरीर मोकळे झाले. श्रीकृष्ण, व्यास आणि ऋषी विस्मयाने पाहत राहिले. बाहेर पडायला दुसरी वाट न मिळाल्याने तो प्राण मस्तक भेदून आकाशात गेला. स्वर्गात दुंदुभी वाजल्या, पुष्पवृष्टी झाली, आणि सिद्ध, म्हणजे तपाने सिद्धी पावलेले, आणि ऋषी “साधु, साधु!” म्हणाले. मोठ्या उल्केसारखा त्यांचा प्राण वर गेला, आणि दिसेनासा झाला. पांडवांनी आणि विदुरांनी चिता रचली, आणि युधिष्ठिर व विदुर यांनी देह रेशमी वस्त्रांनी आणि माळांनी झाकला. युयुत्सूने त्यावर छत्र धरले, भीम आणि अर्जुन यांनी पांढऱ्या चवऱ्या, आणि माद्रीच्या पुत्रांनी दोन शिरोभूषणे धरली. कुरुराजाच्या घरच्या स्त्रिया ताडपत्रांच्या पंख्यांनी चहूबाजूंनी वारा घालत होत्या. मृतांसाठीचे विधी झाले, आणि सामगायन झाले. मग देह चंदन आणि अगरू यांनी झाकून त्याला अग्नी दिला, आणि कुरूंनी चितेला प्रदक्षिणा घातली.
गंगेचा शोक
प्राणानुत्स्रष्टुमिच्छामि तत्रानुज्ञातुमर्हथ । सत्येषु यतितव्यं वः सत्यं हि परमं बलम् ॥
मग ते सारे ऋषींसह गंगेवर गेले, आणि त्यांनी भीष्मांना जलांजली दिली. देवी गंगा रडत रडत नदीतून वर आली. “माझा पुत्र ज्ञानी होता, पितृभक्त होता, व्रताचा पक्का होता,” ती म्हणाली. “परशुरामही त्याला हरवू शकले नाहीत. आता शिखंडीने त्याला मारले, आणि तरी माझे हे दगडाचे हृदय फुटत नाही.” भीष्मांनी ज्याच्याशी लढायला नकार दिला होता, तो योद्धा म्हणजे शिखंडी. गंगेला काशीचे स्वयंवरही आठवले. तिथे एकाच रथातून भीष्मांनी जमलेल्या राजांना हरवले, आणि तिन्ही राजकन्यांना नेले. महाभारतात आधी सांगितल्याप्रमाणे, त्या राजकन्या त्यांनी आपला सावत्र भाऊ विचित्रवीर्य याच्यासाठी जिंकल्या होत्या. श्रीकृष्णांनी तिचे सांत्वन केले. “तुमचा पुत्र वसूंपैकी एक होता; शापामुळे तो माणसांत जन्मला. त्याला शिखंडीने नव्हे, तर अर्जुनाने युद्धात, क्षत्रियधर्माने मारले; स्वतः इंद्रालाही ते शक्य नव्हते. तो स्वर्गाला गेला आहे. आता शोक करू नका.” श्रीकृष्ण आणि व्यास यांनी सांत्वन केल्यावर त्या महानदीने आपला शोक आवरला. राजांनी तिचा सन्मान केला, आणि तिची अनुज्ञा घेऊन ते परतले. अनुशासनपर्व १६७-१६८.