भीष्मांचा उपदेश · अंतिम उपदेश
अजूनही शांती नाही
यथा च्छायातपौ नित्यं सुसम्बद्धौ निरन्तरम् । तथा कर्म च कर्ता च सम्बद्धावात्मकर्मभिः ॥
भीष्मांनी युधिष्ठिराला अनेक दिवस उपदेश केला आहे, तरी राजाच्या मनाला शांती नाही. “मनःशांतीविषयी तुम्ही सांगितलेले सारे मी ऐकले,” तो म्हणतो, “पण हे सारे माझ्याच हातून घडले, तर मला शांती कशी मिळावी?” बाणांनी भरलेले, जखमांनी चिघळलेले पितामहांचे शरीर तो पाहतो. त्यांच्यासाठी, आणि आपल्यापायी मारल्या गेलेल्या सगळ्या राजपुत्रांसाठी, तो शोक करतो. दुर्योधन माझ्यापेक्षा बरा, तो म्हणतो: तो लढाईत पडला, आणि भीष्मांना असे पडलेले त्याला पाहावे लागत नाही. युधिष्ठिराला असल्या जगण्यापेक्षा मरण बरे वाटते. या पापातून कसे सुटावे, म्हणजे ते परलोकी माझ्यामागे येणार नाही, ते मला शिकवा, अशी तो विनवणी करतो. भीष्म उलट प्रश्न विचारतात. युधिष्ठिर स्वतःचा धनी नाही; मग जे घडले त्याचे कारण तो स्वतःला का मानतो? कर्मे कशी घडतात, हे सूक्ष्म आहे; ते इंद्रियांना दिसत नाही. मग ते एक जुनी कथा सांगतात: गौतमी नावाची एक वृद्ध स्त्री, एक पारधी, एक साप, मृत्यू आणि काळ यांच्यातल्या वादाची. गौतमी ही एक वृद्ध ब्राह्मण स्त्री होती. तिची सहनशीलता आणि शांत स्वभाव सर्वांना ठाऊक होता. एके दिवशी तिला आपला मुलगा सर्पदंशाने मेलेला दिसला. अर्जुनक नावाच्या एका संतापलेल्या पारध्याने तो साप पकडला, दोरीने बांधला, आणि तिच्यापुढे आणला. “या दुष्टाने तुमच्या मुलाला मारले. लवकर सांगा: याला आगीत टाकू, की याचे तुकडे तुकडे करू?” “अर्जुनका, त्याला सोडून दे,” ती म्हणाली. “तुला कळत नाही. त्याला मारून माझा मुलगा परत येणार नाही, आणि त्याला जिवंत सोडल्याने तुझे काही बिघडत नाही. पुण्याने हलकी झालेली माणसे नावेसारखी संसारसागर पार करतात; पापाने जड झालेली माणसे पाण्यात फेकलेल्या बाणासारखी बुडतात.”
साप बोलतो
यथा च्छायातपौ नित्यं सुसम्बद्धौ निरन्तरम् । तथा कर्म च कर्ता च सम्बद्धावात्मकर्मभिः ॥
पारधी ऐकेना. असले शांत बोल शांत मनाच्या माणसाला शोभतात, दुःखी माणसाला नाहीत, तो म्हणाला; व्यवहारी माणसे दुःख लगेच बाजूला ठेवतात. वेदीवरच्या यज्ञाने पुण्य मिळते, तसे या प्राण्याला मारल्याने आपल्या दोघांनाही अक्षय पुण्य मिळेल. या एका प्राण्यापासून अनेकांचे रक्षण करायला हवे. आणि देवांनीसुद्धा मारूनच विजय मिळवला. देवांचे राजे इंद्र यांनी वृत्रासुराला मारले, आणि त्यांना यज्ञातल्या आहुतींचा सर्वोत्तम भाग मिळाला. शंकरांनी एक यज्ञ उद्ध्वस्त केला, आणि त्यामुळेच त्यांना आहुतींमध्ये आपला वाटा मिळाला. “या सापाला आत्ताच मारा,” तो म्हणाला, “आणि मनात कसलीही शंका ठेवू नका.” त्याने पुन्हा पुन्हा आग्रह केला, पण तिचे मन त्या पापाकडे वळले नाही. सज्जन नेहमी धर्मालाच धरून असतात, ती म्हणाली; मुलाचा मृत्यू विधिलिखित होता. “ब्राह्मण मनात वैर धरत नाहीत, कारण वैराने दुःखच वाट्याला येते. दया करून त्याला क्षमा कर, आणि सोडून दे.” तेव्हा दोरीने करकचून बांधलेल्या त्या सापाने उसासा टाकला, स्वतःला सावरले, आणि माणसाच्या वाणीत तो हळूहळू बोलू लागला. “मूर्खा, यात माझा काय दोष? मी स्वतःचा धनी नाही. मला मृत्यूने पाठवले. तिच्या सांगण्यावरून मी त्या मुलाला डसलो, रागाने किंवा स्वतःच्या इच्छेने नव्हे. पाप असलेच, तर ते तिचे आहे.” “तू साधन होतास, म्हणून पाप तुझेही आहे,” पारधी म्हणाला. “मडके घडते, तेव्हा कुंभाराचे चाक आणि दांडाही त्याची कारणे असतात.” “चाक आणि दांडा आपणहून काही करत नाहीत, आणि मीही नाही,” साप म्हणाला. “यज्ञाग्नीत तूप ओतणाऱ्या पुरोहितांना यज्ञाचे पुण्य मिळत नाही. तसेच या मरणाचे पाप माझ्या माथी नाही.”
ऊन आणि सावली
यथा च्छायातपौ नित्यं सुसम्बद्धौ निरन्तरम् । तथा कर्म च कर्ता च सम्बद्धावात्मकर्मभिः ॥
मग प्रत्यक्ष मृत्यू तिथे प्रकट झाली. “सापा, मी तुला पाठवले खरे; पण वारा ढगांना ढकलतो, तसा काळ मला चालवतो. प्रत्येक प्राण्याचे प्रत्येक कर्म, सूर्य आणि चंद्र, पृथ्वी आणि आकाश: सारे काही काळच घडवतो आणि मोडतो.” पारधी डगमगला नाही. त्याने मृत्यू आणि साप दोघांनाही दोषी धरले, आणि सज्जनांना दुःख देणाऱ्या मृत्यूला शाप दिला. मग काळ आला: सगळ्या गोष्टी घडवून आणणारी आणि पुन्हा वाहून नेणारी शक्ती. “कोणाच्याही मरणाला ना मृत्यू दोषी, ना हा साप, ना मी,” तो म्हणाला. “आम्ही फक्त त्याला गती देतो. हा मुलगा आपल्याच कर्माने गेला. कर्म म्हणजे त्याने पूर्वी केलेली कृत्ये, जी आपले फळ देतात. कुंभार मातीच्या गोळ्यातून हवे ते घडवतो; तशी माणसे आपल्या कर्मांनी घडवलेल्या गतीला पोचतात. ऊन आणि सावली जशी नेहमी एकमेकांना बांधलेली असतात, तसे कर्ता आणि त्याचे कर्म त्याच्याच कृत्यांनी बांधलेले असतात. तू नव्हे, मी नव्हे, मृत्यू नव्हे, साप नव्हे, ही वृद्ध स्त्रीही नव्हे: हा मुलगाच याचे कारण आहे.” गौतमीला ते पटले. “माझा मुलगा आपल्या कर्माने गेला. आणि माझ्या स्वतःच्या पूर्वकर्मांनीही त्याचे मरण ओढवले. काळ आणि मृत्यू यांनी आता जावे; आणि अर्जुनका, तू सापाला सोडून दे.” सारे आपापल्या वाटेने गेले, आणि गौतमी व पारधी दोघांच्याही मनाला शांती मिळाली. शोक सोडून दे, भीष्म युधिष्ठिराला सांगतात. माणसे आपापल्या कर्मानेच स्वर्गाला किंवा नरकाला जातात. हे तुझे कृत्य नव्हे, दुर्योधनाचेही नव्हे: ते राजे काळाने मारले. हे ऐकून युधिष्ठिराचे समाधान झाले. अनुशासनपर्व १.