भीष्मांचा उपदेश · अंतिम उपदेश
परम धर्म
अहिंसा परमो धर्मस्तथाऽहिंसा परं तपः । अहिंसा परमं सत्यं यतो धर्मः प्रवर्तते ॥
युधिष्ठिराच्या मनात एक शंका आहे. अहिंसा हाच परम धर्म, असे भीष्मांनी अनेकदा सांगितले आहे. पण पितरांच्या श्राद्धात मांस अर्पण करावे, असेही ते म्हणाले आहेत. हत्या केल्याशिवाय मांस मिळणार कसे? मांस खाण्यात दोष कोणता, आणि मारणारा, विकत घेणारा आणि खाणारा या तिघांना तो सारखाच लागतो का, असे युधिष्ठिर विचारतो. भीष्म आधी मांसाविरुद्धची बाजू मांडतात; श्राद्धाचा नियम नंतर येतो. सुरुवात ते ऋषींच्या निर्णयाने करतात. मांस, आणि त्याबरोबर मधही, वर्ज्य केले, तर शंभर वर्षे दर महिन्याला अश्वमेध केल्याइतके पुण्य मिळते. मानवजातीचा जनक मनू याने सांगितले आहे: जो मांस खात नाही, हत्या करत नाही आणि दुसऱ्याकडून करवतही नाही, तो सर्व प्राण्यांचा मित्र असतो. एकदा चव लागल्यावर मांस सोडणे फार कठीण; म्हणून त्याचे पुण्यही मोठे. असा माणूस प्रत्येक प्राण्याला अभय देतो. त्यांचे कारण साधे आहे. आपला जीव आपल्याला जितका प्रिय, तितकाच इतर प्राण्यांना त्यांचा. पुनर्जन्मातून सुटका शोधणारे विद्वानसुद्धा मरणाला भितात. मग जगण्यावर प्रेम करणाऱ्या निरपराध प्राण्यांची काय कथा, ज्यांच्या मागे हत्येवर जगणारे लागलेले असतात? म्हणून भीष्म म्हणतात, “अहिंसा हाच परम धर्म, अहिंसा हेच परम तप, अहिंसा हेच परम सत्य; तिच्यातूनच धर्माचा उगम होतो.” गवत, लाकूड किंवा दगड यांतून मांस मिळत नाही; ते कोणाचा तरी जीव घेतल्यावरच मिळते. मांस खाण्यातला दोष हाच.
मारणारा, घेणारा, खाणारा
अहिंसा परमो धर्मस्तथाऽहिंसा परं तपः । अहिंसा परमं सत्यं यतो धर्मः प्रवर्तते ॥
भीष्मांचे शब्द कठोर आहेत. दुसऱ्या प्राण्याचे मांस म्हणजे आपल्या पोटच्या मुलाचे मांस; ते खाणारा मूर्ख माणूस अधमांतला अधम. केवळ चवीसाठी ते खाणारे मनाने राक्षसच. कोणी मांस खाल्लेच नाही, तर कोणी हत्याच करणार नाही: हत्या चालते ती खाणाऱ्यासाठीच. ते तीन मारेकरी मोजतात. विकत घेणारा पैशाने मारतो. खाणारा खाऊन मारतो. बांधून कापणारा हाताने मारतो. सहा जण, ते म्हणतात, सारे मांसभक्षकच: मांस आणवणारा, त्याला संमती देणारा, मारणारा, विकत घेणारा किंवा विकणारा, शिजवणारा, आणि खाणारा. मांस हा शब्दच इशारा देतो, ते म्हणतात: “त्याने मला खाल्ले; आता मी त्याला खाईन.” मारणारा कधी ना कधी मारला जातोच, आणि त्याच्यामागून खाणाराही. युधिष्ठिर पुन्हा आग्रहाने म्हणतो: मांसाइतके चविष्ट दुसरे काहीच वाटत नाही. भीष्म ते मान्य करतात. त्याहून चविष्ट काही नाही, आणि दुबळ्याला, आजाऱ्याला किंवा थकलेल्याला त्याच्याइतके बळ देणारेही काही नाही. तरीही ते सोडण्याचे पुण्य त्याहून मोठे. मग श्राद्धाविषयीचे त्यांचे उत्तर येते, शास्त्रातले अपवाद म्हणून; अहिंसेची त्यांची स्तुती मात्र तशीच राहते. वैदिक विधीप्रमाणे मंत्र म्हणून देवांना आणि पितरांना अर्पण केलेले मांस शुद्ध असते; असे मनूने सांगितले आहे. तरीही ब्राह्मणांना जेवू घालण्यासाठी बळी दिलेल्या पशूचे मांस खाल्ले, तर थोडा दोष लागतोच. विधीचा हा नियम गृहस्थांसाठी आहे, पुनर्जन्मातून सुटका शोधणाऱ्यांसाठी नाही. अगस्त्य ऋषींनी रानातली सारी हरणे देवांना अर्पण केली; म्हणून क्षत्रिय त्यांची शिकार करू शकतो. त्यात दोष नाही, कारण शिकारी स्वतःचा जीव पणाला लावतो: एक तर तो प्राण्याला मारतो, नाहीतर प्राणी त्याला. बाकी सारे मांस व्यर्थ हत्येतून येते, आणि नरकाला नेते. पूर्वीच्या अनेक राजांनी कार्तिक महिन्यात मांस वर्ज्य केले, आणि स्वर्ग मिळवला. मग स्तुती पुढे चालूच राहते. अहिंसा हाच परम संयम, परम दान, परम यज्ञ, परम मित्र, परम सुख. तिचे गुण शंभर वर्षे सांगितले, तरी संपणार नाहीत, असे भीष्म म्हणतात. अनुशासनपर्व ११५.२५.