भीष्मांचा उपदेश · अंतिम उपदेश
बीज आणि शेत
यथा बीजं विना क्षेत्रमुप्तं भवति निष्फलम् । तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ॥ क्षेत्रं पुरुषकारस्तु दैवं बीजमुदाहृतम् । क्षेत्रबीजसमायोगात्ततः सस्यं समृध्यते ॥
माणसाचा स्वतःचा प्रयत्न बलवान, की दैव, असे युधिष्ठिर विचारतो. उत्तरादाखल भीष्म ब्रह्मदेवांनी एकदा वसिष्ठ ऋषींना सांगितलेली गोष्ट सांगतात. इथे दैव म्हणजे नशिबात लिहिलेले; सहसा ते पूर्वजन्मीच्या कर्मांचे फळ मानले जाते. प्रयत्न म्हणजे माणूस आत्ता जे करतो ते. “बीजाशिवाय काही उगवत नाही,” ब्रह्मदेव म्हणाले, “आणि जसे बीज, तसे पीक. पण बीज धरून ठेवायला शेतच नसेल, तर पेरलेले बीज काही देत नाही; तसेच प्रयत्नाशिवाय दैव निष्फळ ठरते. प्रयत्न हे शेत, आणि दैव हे बीज. शेत आणि बीज एकत्र आले, की पीक येते.” करणारा रोज आपल्या कर्मांचे फळ भोगतो, ते पुढे म्हणाले, आणि न केलेल्या कर्माला फळ येत नाही. प्रयत्नाने माणूस धन मिळवतो, स्वर्गसुद्धा; केवळ दैवाने काहीच मिळत नाही. आळशी माणूस हातचेही गमावतो. समाजाचे चारही वर्ण आपापल्या कामाने भरभराटीला येतात. पुरोहित ब्राह्मण पवित्र आचरणाने उत्कर्ष पावतो, आणि योद्धा क्षत्रिय पराक्रमाने; व्यापारी वैश्य उद्यमाने, आणि शूद्र सेवेने. तिन्ही लोक निर्माण करणारे विष्णूसुद्धा आपले तप चालू ठेवतात. कर्माला फळच येत नसते, तर माणसे दैवावर विसंबून आळशी झाली असती. ब्रह्मदेवांनी उदाहरणे दिली. स्वर्गातून पडलेल्या ययाति राजाला त्याच्या नातवांच्या पुण्यकर्मांनी पुन्हा स्वर्गात नेले. धृतराष्ट्राच्या पुत्रांनी बळकावलेले राज्य पांडवांनी परत मिळवले, ते दैवाने नव्हे, तर आपल्या पराक्रमाने. “लहानसा अग्नी वाऱ्याची साथ मिळाली की मोठा होतो; तसे प्रयत्नाची जोड मिळालेले दैव मोठे होते. तेल संपले की दिवा विझतो; तसे कर्म थांबले की दैव क्षीण होते. शिष्य गुरूच्या मागे जातो, तसे दैव प्रयत्नाच्या मागे जाते.” दैव आणि प्रयत्न मिळूनच फळ देतात, असे सांगून त्यांनी शेवट केला. अनुशासनपर्व ६.७-८.