चाणक्य नीति · Friends, Foes and Company
जोडा, नाहीतर लांबूनच रामराम
खलानां कण्टकानां च द्विविधैव प्रतिक्रिया । उपानन्मुखभङ्गो वा दूरतो वा विसर्जनम् ॥
पुस्तकाचा शेवटचा श्लोक शेवटचे दोन पर्याय देतो. “दुर्जनांवर आणि काट्यांवर दोनच उपाय: जोड्याने त्यांचे तोंड फोडावे, किंवा त्यांना दूरच ठेवावे.” हा श्लोक दोघांना एकाच वेळी लागू पडतो. वाटेवरचा काटा जोड्याखाली चिरडून त्याचे टोक मोडता येते, किंवा त्याला वळसा घालून मागे सोडता येते. दुर्जनाच्या तोंडावर जोडा मारता येतो, किंवा त्याला दूर ठेवता येते. भारतीय रीतीत जोड्याने मारणे हा सर्वांत मोठा अपमान होता, कारण माणूस अंगावर जे जे घाले, त्यात पायताण सर्वांत हीन आणि अपवित्र मानले जाई. म्हणून पहिल्या उपायात वेदनेबरोबर मानहानीही आहे. त्याच्याशी समजुतीने बोलणे, किंवा त्याला आपलेसे करणे, असा तिसरा मार्ग श्लोक देत नाही. अध्याय १५, श्लोक ३.