- 1वेळ आल्यावर कळतेचाणक्यनीती म्हणजे चाणक्यांच्या नावावर चालत आलेली जुनी संस्कृत वचने. त्यातले हे पुस्तक आपल्या भोवतालच्या माणसांविषयी आहे: मित्र आणि शत्रू, नातलग आणि संगत. त्यांपैकी कोणावर भरवसा ठेवावा, हे कसे ओळखावे, इथून त्याची सुरुवात होते. “नोकराला कामाव…
- 2खरा बांधवपुढचा श्लोक या कसोटीलाच व्याख्येचे रूप देतो. “आजारपणात, दुर्दैवात, दुष्काळात, शत्रूच्या संकटात, राजाच्या दारात आणि स्मशानात जो तुझ्याबरोबर उभा राहतो, तोच तुझा बांधव.” इथे नाते जन्माने मिळत नाही, ते कमवावे लागते. तू आजारी पडल्यावर गायब होणार…
- 3चार गरजांचे चार मित्र“प्रवासात विद्या मित्र, आणि घरी पत्नी मित्र. रोग्याचा मित्र औषध, आणि मेलेल्याचा मित्र धर्म.” प्रत्येक मित्र एकेका गरजेचा आहे. घरापासून दूर कोणी तुझे कुटुंब ओळखत नाही, तुझ्या वडिलांचे नाव जाणत नाही; तिथे तुझी विद्याच तुला भाकरी आणि मान मिळवू…
- 4वर दूध, आत विषमग येतो खोटा मित्र. “पाठीमागे काम बिघडवणाऱ्या आणि तोंडावर गोड बोलणाऱ्या मित्राला सोडून द्यावे. तो म्हणजे तोंडाशी दूध असलेला विषाचा घडा.” हे चित्र अगदी नेमके आहे. घड्यात डोकावले की दिसते ते दूध. विष तळाशी असते, आणि ते प्यायल्यावरच कळते. असा…
- 5मित्रावरही नको“वाईट मित्रावर विश्वास ठेवू नये, आणि चांगल्या मित्रावरही ठेवू नये. कधी मित्र रागावला, तर तो तुझी सगळी गुपिते उघड करील.” पहिली ओळ सोपी आहे; कोणी जाणूनबुजून वाईट मित्रावर विश्वास ठेवत नाही. दुसरी ओळ कठीण धडा देते, आणि त्याचे कारणही श्लोकच सां…
- 6देणे थांबले कीकाही नाती फायदा आहे तोवरच टिकतात. “पैसा संपलेल्या पुरुषाला वेश्या सोडते, आणि पराभूत राजाला प्रजा सोडते. फळे संपलेल्या झाडाला पक्षी सोडतात, आणि जेवण झाले की पाहुणा घर सोडतो.” वेश्या ही जुन्या भारतीय नगरातली परिचित व्यक्ती होती: गाणे आणि नाच…
- 7दक्षिणा, विद्या, वणवायादी पुढे चालू राहते. “दक्षिणा मिळाली की ब्राह्मण यजमानाला सोडतात, विद्या मिळाली की शिष्य गुरूला सोडतात, आणि जळलेले रान हरणे सोडतात.” पुरोहित यजमानाच्या घरी विधी करतो, शेवटी दक्षिणा घेतो, आणि घरी जातो. शिष्य वर्षानुवर्षे गुरूची सेवा करतो, आ…
- 8हंसासारखे होऊ नये“जिथे पाणी असते तिथे हंस राहतात, आणि ते आटले की ती जागा सोडतात. माणसाने हंसासारखे होऊ नये; जागा सोडून पुन्हा पुन्हा तिथेच आश्रयाला येऊ नये.” संस्कृत काव्यातला हंस हा मोठा पांढरा जलपक्षी. तो पाण्याच्या मागे जातो: हंगामात एका सरोवराकडे, आणि त…
- 9बाजू बदलणारा“जो आपल्या माणसांना सोडून परक्यांचा आश्रय घेतो, तो स्वतःच नाश पावतो; जसे अधर्माने राज्य नष्ट होते.” आपली माणसे म्हणजे त्याचे कुटुंब, त्याचा समाज, तो ज्या बाजूचा आहे ती बाजू. ती सोडून परक्यांच्या आश्रयाला जाणाऱ्या माणसाविषयी हा श्लोक आहे. तो…
- 10जिथली गोष्ट तिथे शोभतेचार गोष्टी आपल्या योग्य जागीच शोभतात, असे हा श्लोक सांगतो. “प्रेम बरोबरीच्यांमध्ये शोभते, सेवा राजाजवळ शोभते, व्यापाऱ्याची चतुराई व्यवहारात शोभते, आणि उत्तम स्त्री घरात शोभते.” प्रेम, किंवा मैत्री, बरोबरीच्या माणसांमध्ये सहज जुळते. मोठा आणि…
- 11जवळ आणि दूर“जो तुझ्या मनात राहतो, तो दूर असूनही दूर नसतो. जो तुझ्या हृदयात नाही, तो जवळ असूनही दूर असतो.” अंतर मैलांनी नव्हे, मनाने मोजले जाते, असे श्लोक सांगतो. दूरच्या शहरात नोकरी करणारा मुलगा, ज्याची रोज संध्याकाळी आठवण येते, तो जवळ असतो. एकाच छताख…
- 12कमळातला भुंगा“जगात बंधने पुष्कळ आहेत, पण प्रेमाच्या दोरीने बांधलेले बंधन काही वेगळेच. लाकूड पोखरण्यात निपुण असलेला भुंगाही मिटलेल्या कमळात निश्चल पडून राहतो.” भारतीय कवी अनेकदा म्हणतात तसे, संस्कृत श्लोक भुंग्याला “सहा पायांचा” म्हणतो. सुक्या लाकडाला भो…
- 13प्रत्येक डोंगरावर नाही“प्रत्येक डोंगरावर माणिक नसते, आणि प्रत्येक हत्तीत मोती नसतो. प्रत्येक रानात चंदन नसते, आणि सज्जन सगळीकडे सापडत नाहीत.” मुद्दा शेवटच्या ओळीत आहे: आधी सांगितलेल्या मौल्यवान वस्तूंइतकीच चांगली माणसे दुर्मीळ आहेत. माणिक थोड्याच डोंगरांतून मिळत…
- 14सागराहून स्थिर“प्रलयकाळी सागर आपल्या मर्यादा ओलांडतात, असे म्हणतात; त्यांना बदल हवा असतो. सज्जन मात्र प्रलयकाळीही मर्यादा सोडत नाहीत.” मुद्दा स्थिरतेचा आहे. मर्यादेत राहण्याचे जुने उदाहरण म्हणजे सागर: कितीही खवळला तरी तो किनारा सोडत नाही. जुन्या भारतीय स…
- 15न ढळणारा शब्ददुसरा एक श्लोक हीच तुलना आणखी मोठ्या पटावर करतो. “युगाच्या अंती मेरू पर्वतही हलेल, आणि कल्पाच्या अंती सात सागरही. पण सज्जन एकदा स्वीकारलेल्या गोष्टीपासून कधीच ढळत नाहीत.” हा श्लोक दिलेल्या शब्दाविषयी आहे. सज्जन जे मान्य करतात, जे वचन देतात,…
- 16बुडवणारे तीन मार्गसंगतीविषयीचा पहिला श्लोक सांगतो, की विद्या म्हणजे चिलखत नव्हे. “मूर्ख शिष्याला उपदेश केल्याने, दुष्ट स्त्रीचे पोषण केल्याने, आणि दुःखी माणसांशी जवळीक ठेवल्याने विद्वानही दुःखात बुडतो.” मूर्ख शिष्य गुरूचे कष्ट वाया घालवतो, आणि चूक दाखवली की…
- 17संगतीवरून ओळख“दुराचारी, दुष्ट नजरेचे, वाईट जागी राहणारे आणि दुर्जन, यांच्याशी जो माणूस मैत्री करतो, तो लवकरच नाश पावतो.” ही यादी वर्तनापासून सुरू होऊन सभोवतालापर्यंत जाते. मिहिरचंद्रांच्या हिंदी टीकेनुसार (१८९९) दुष्ट नजर म्हणजे सतत पापाकडे वळलेली नजर.…
- 18सज्जनांच्या मागे थोडेच“पुत्र, मित्र आणि नातलग सज्जनांपासून दूर होतात. पण जे त्यांच्याबरोबर जातात, ते आपल्या पुण्याने सगळे कुळ पवित्र करतात.” इथे सज्जन म्हणजे साधुसंत आणि खरोखर सरळमार्गी माणसे. त्यांचा मार्ग संयम आणि दान मागतो, आणि ते फार थोड्यांना हवे असते. बहुत…
- 19दृष्टी, चिंतन आणि स्पर्श“मासळी नजरेने, कासवी चिंतनाने आणि पक्षीण स्पर्शाने आपल्या पिलांचे पालन करतात. तशीच सज्जनांची संगत ती धरणाऱ्यांचा सदैव सांभाळ करते.” हा श्लोक प्राण्यांविषयीच्या जुन्या समजुतींवर उभा आहे. मासळी नुसत्या पाहण्याने आपल्या अंड्यांचे पोषण करते, अस…
- 20सिंहाची गुहा“सिंहाच्या गुहेत गेलास, तर हत्तीच्या मस्तकातला मोती मिळू शकतो. कोल्ह्याच्या बिळात गेलास, तर वासराचे शेपूट आणि गाढवाच्या कातड्याचा तुकडा मिळतो.” सिंह हत्तींची शिकार करतो, आणि काही हत्तींच्या मस्तकात मोती वाढतो, अशी जुनी समजूत होती. म्हणून सि…
- 21सुगंध मातीत उतरतोसंगतीचा परिणाम एकाच दिशेने होतो, असे पुढचा श्लोक सांगतो. “सत्संगाने दुष्टसुद्धा सज्जन होतात, पण दुष्टांच्या संगतीने सज्जन दुष्ट होत नाहीत. फुलांचा सुगंध मातीला लागतो; मातीचा वास फुलांना कधीच लागत नाही.” मोगऱ्याच्या झुडपाखाली जमिनीवर गळून पड…
- 22चालती-फिरती तीर्थे“सज्जनांचे नुसते दर्शनही पुण्य देते, कारण सज्जन स्वतःच तीर्थरूप असतात. तीर्थ कालांतराने फळ देते; सज्जनांची संगत तत्काळ फळ देते.” पुण्य म्हणजे चांगल्या कर्माने मिळणारी कमाई. तिचे फळ या जन्मी किंवा पुढच्या जन्मी मिळते. तीर्थ या शब्दाचा मूळ अर…
- 23करायच्या चार गोष्टीसंगतीविषयीचा सगळा उपदेश चार छोट्या आज्ञांत येतो. “दुर्जनांची संगत सोड; सज्जनांची संगत धर; रात्रंदिवस पुण्यकर्म कर; आणि जे शाश्वत आहे त्याचे सदैव स्मरण ठेव, कारण बाकी सगळे नश्वर आहे.” पहिल्या दोन आज्ञांत पुस्तकाने आतापर्यंत सांगितलेले सगळे य…
- 24विषवृक्षाची दोन गोड फळे“संसार हा विषवृक्ष आहे, पण त्याला अमृतासारखी दोन फळे येतात: चवीला गोड अशी सुभाषिते, आणि सज्जनांची संगत.” इथे संसार म्हणजे जन्म, इच्छा, हानी आणि मृत्यू यांचे कधीही न संपणारे चक्र. भारतीय तत्त्वज्ञानात त्याला अनेकदा कडू किंवा विषारी म्हटले आह…
- 25सापापेक्षा वाईटआता पुस्तक सज्जनांकडून दुर्जनांकडे वळते. “दुर्जन आणि साप यांच्यात साप बरा, दुर्जन नव्हे. साप वेळ आल्यावरच डसतो; दुर्जन पावलोपावली डसतो.” साप हे जीवघेण्या धोक्याचे जुने चित्र. तरीही साप माणसांची शिकार करत नाही. त्याच्यावर पाय पडला किंवा तो क…
- 26सर्वांत हीन“पक्ष्यांमध्ये कावळा चांडाळ, आणि पशूंमध्ये कुत्रा. मुनींमध्ये पापी चांडाळ, आणि निंदक सर्वांत मोठा चांडाळ.” जुन्या समाजव्यवस्थेत चांडाळ सर्वांत खालच्या पायरीवरचे मानले जात: चार वर्णांच्या बाहेर, आणि त्यांच्याही खाली. ते गावाबाहेर राहत, प्रेत…
- 27ज्याचा त्याचा आनंददोन सोपी चित्रे मुद्द्याकडे नेतात. “ब्राह्मण भोजनाने संतुष्ट होतात, आणि मोर मेघांच्या गर्जनेने. सज्जन दुसऱ्यांच्या भरभराटीत संतुष्ट होतात, आणि दुर्जन दुसऱ्यांच्या संकटात.” प्रत्येक विधीत आणि प्रत्येक उत्सवात ब्राह्मणांना जेवू घालणे हे पुण्य…
- 28दोन साप, दोघांचे एकेक गुपित“एकमेकांची मर्मे उघड करणारे अधम लोक नाश पावतात, वारुळातल्या सापासारखे.” संस्कृत शब्द आहे मर्म: शरीरावरची अशी नाजूक जागा, जिथे बसलेला घाव प्राण घेऊ शकतो. मर्म उघड करणे म्हणजे एखाद्याला जिथे सर्वांत जास्त लागेल तिथे टोचून बोलणे, किंवा ज्या गु…
- 29दुसऱ्याच्या कीर्तीने होरपळलेलेनीच माणसे दुसऱ्यांची निंदा का करतात? “दुसऱ्याच्या कीर्तीच्या प्रखर अग्नीने होरपळलेले, आणि त्याच्या पदापर्यंत पोहोचू न शकणारे नीच लोक मग त्याची निंदा करू लागतात.” श्लोक हे सगळे घडते त्याच क्रमाने मांडतो. आधी जळजळ: दुसऱ्या कोणाची स्तुती होते,…
- 30सर्वांगी विष“सापाचे विष दातात, माशीचे मस्तकात, आणि विंचवाचे शेपटीत असते. दुर्जनाचे विष मात्र त्याच्या सर्वांगात असते.” माशीचे विष मस्तकात, ही जुनी समजूत आहे. श्लोकाने ती सापाच्या दाताशेजारी आणि विंचवाच्या नांगीशेजारी ठेवली आहे. प्रत्येक जिवाचा धोका एका…
- 31शंभरदा धुतले तरीदुर्जन बदलू शकतो का? गळून पडलेली फुले मातीला सुगंध देतात, तसा सत्संग दुष्टांनाही सज्जन करतो, असे पुस्तकाने आधी सांगितले. आता काही श्लोक नेमके उलट सांगतात. “दुर्जनाला सज्जन करण्याचा कोणताही उपाय पृथ्वीवर नाही. गुदद्वार शंभरदा धुतले, तरी ते श…
- 32दुधाने शिंपलेला कडुनिंब“दुर्जनाला कितीही प्रकारांनी शिकवले, तरी तो सज्जन होत नाही. कडुनिंबाच्या झाडाला मुळापासून दूध आणि तूप शिंपले, तरी ते गोड होत नाही.” कडुनिंबाची पाने इतकी कडू, की कडूपणाचे उदाहरण द्यायचे तर त्याचेच नाव येते. तूप हे घरातले सर्वांत सकस, सर्वांत…
- 33दारूचे भांडे“आतून मळलेला दुष्ट तीर्थांत शंभर वेळा स्नान करूनही शुद्ध होत नाही; जसे दारू ठेवलेले भांडे अग्नीत भाजूनही शुद्ध होत नाही.” तीर्थात, म्हणजे पवित्र नदीत किंवा कुंडात, स्नान केल्याने पाप धुतले जाते, असे मानले जाई. पण ते स्नान दुर्जनापर्यंत पोहो…
- 34कधीच गोड न होणारे इंद्रावण“वय उलटले तरी जो दुष्ट, तो दुष्टच राहतो. इंद्रावण कितीही पिकले, तरी गोड होत नाही.” संस्कृतमधले फळ आहे इंद्रवारुणी; मराठीत त्याला इंद्रावण म्हणतात. हे रानात वाढणाऱ्या वेलाचे, भोपळ्याच्या जातीचे फळ. पिकल्यावर ते पिवळेधमक आणि देखणे दिसते, पण आ…
- 35कोणाला कोणाचा मत्सरमत्सराचीही एक ठरलेली रीत असते. “मूर्ख पंडितांचा द्वेष करतात, आणि गरीब श्रीमंतांचा. व्यभिचारी स्त्रिया कुलीन स्त्रियांचा द्वेष करतात, आणि अभागी भाग्यवानांचा.” प्रत्येक जोडीत ज्याच्याकडे काहीतरी नाही, तो ते ज्याच्याकडे आहे त्याचा द्वेष करतो.…
- 36चार धूर्त“माणसांमध्ये न्हावी धूर्त, पक्ष्यांमध्ये कावळा, पशूंमध्ये कोल्हा, आणि स्त्रियांमध्ये मालीण.” कावळा आणि कोल्हा हे प्रत्येक भारतीय नीतिकथेतले धूर्त प्राणी: इतरांच्या उष्ट्यावर जगणारे चोर आणि लबाड. त्यांच्या शेजारी श्लोक असे दोन व्यवसाय ठेवतो,…
- 37स्वभावाचे वैरी“लोभ्याचा शत्रू याचक, आणि मूर्खाचा शत्रू उपदेश करणारा. व्यभिचारी पत्नीचा शत्रू तिचा पती, आणि चोराचा शत्रू चंद्र.” प्रत्येक शत्रू कोणाच्या तरी आणि त्याला हव्या असलेल्या गोष्टीच्या मध्ये उभा असतो. कंजूष जो पैसा आपल्यापाशी ठेवू पाहतो, तोच याचक…
- 38देशच सोडावापुस्तकाचा शेवट दुर्जनांशी कसे वागावे यावर होतो, आणि पहिला उपाय म्हणजे दूर राहणे. “गाडीपासून पाच हात दूर राहावे, घोड्यापासून दहा हात, आणि हत्तीपासून हजार हात. दुर्जनापासून मात्र देशच सोडून जावे.” हात हे जुने माप: कोपरापासून बोटांच्या टोकापर्…
- 39ज्याला त्याचा अंकुशजिथे दूर जाता येत नाही, तिथे काबूत ठेवावे लागते. “हत्ती फक्त अंकुशाने वठणीवर येतो, आणि घोड्याला हाताने मारतात. शिंगे असलेल्या जनावराला काठीने मारतात, आणि दुर्जनाला तलवारीने.” माहूत हत्तीला अंकुशाने, म्हणजे टोकाला आकडा असलेल्या लोखंडी दांड्य…
- 40नऊ जणांशी नऊ रीती“स्वजनांशी सौजन्य, परक्यांवर दया, दुर्जनांशी सदैव शठपणा, सज्जनांवर प्रेम. नीचांपुढे ताठा, विद्वानांशी सरळपणा, शत्रूंविरुद्ध शौर्य, वडीलधाऱ्यांशी आणि गुरूंशी सहनशीलता, आणि स्त्रियांशी धूर्तपणा. या कलांमध्ये कुशल असलेल्या पुरुषांवरच जग टिकून…
- 41जोडा, नाहीतर लांबूनच रामरामपुस्तकाचा शेवटचा श्लोक शेवटचे दोन पर्याय देतो. “दुर्जनांवर आणि काट्यांवर दोनच उपाय: जोड्याने त्यांचे तोंड फोडावे, किंवा त्यांना दूरच ठेवावे.” हा श्लोक दोघांना एकाच वेळी लागू पडतो. वाटेवरचा काटा जोड्याखाली चिरडून त्याचे टोक मोडता येते, किंवा…