चाणक्य नीति · Friends, Foes and Company
वेळ आल्यावर कळते
जानीयात्प्रेषणे भृत्यान्बान्धवान् व्यसनागमे । मित्रं चापत्तिकालेषु भार्यां च विभवक्षये ॥
चाणक्यनीती म्हणजे चाणक्यांच्या नावावर चालत आलेली जुनी संस्कृत वचने. त्यातले हे पुस्तक आपल्या भोवतालच्या माणसांविषयी आहे: मित्र आणि शत्रू, नातलग आणि संगत. त्यांपैकी कोणावर भरवसा ठेवावा, हे कसे ओळखावे, इथून त्याची सुरुवात होते. “नोकराला कामावर पाठवल्यावर ओळखावे, नातलगांना संकट आल्यावर, मित्राला अडचणीच्या काळात, आणि पत्नीला संपत्ती गेल्यावर.” निष्ठा महाग पडू लागते, त्याच क्षणी प्रत्येकाची कसोटी लागते. नोकराला एकट्यालाच कामावर पाठवले, आणि कोणी पाहणारे नसले, की त्याची खरी किंमत कळते. घरावर संकट कोसळले, की नातलगांची पारख होते. धोक्याच्या वेळी मित्राची पारख होते. आणि पैसा संपला तरी जी साथ सोडत नाही, ती पत्नी कसोटीला उतरते. मित्राचे उदाहरण चाणक्यांच्याच कथेत आहे. त्यांच्यावरच्या मुद्राराक्षस या संस्कृत नाटकात चंदनदास नावाचा व्यापारी अमात्य राक्षसाच्या कुटुंबाला आश्रय देतो. चाणक्यांनी ज्या राजांचा पाडाव केला, त्यांचा प्रमुख मंत्री राक्षस होता. नव्या राजाविरुद्ध त्याची कारस्थाने अजूनही चालू होती. चाणक्यांनी चंदनदासाला मृत्यूची धमकी दिली, तरी त्याने राक्षसाचे कुटुंब त्यांच्या हवाली केले नाही. अध्याय १, श्लोक ११.