चाणक्य नीति · Friends, Foes and Company
स्वभावाचे वैरी
लुब्धानां याचकः शत्रुर्मूर्खानां बोधको रिपुः । जारस्त्रीणां पतिः शत्रुश्चौराणां चन्द्रमा रिपुः ॥
“लोभ्याचा शत्रू याचक, आणि मूर्खाचा शत्रू उपदेश करणारा. व्यभिचारी पत्नीचा शत्रू तिचा पती, आणि चोराचा शत्रू चंद्र.” प्रत्येक शत्रू कोणाच्या तरी आणि त्याला हव्या असलेल्या गोष्टीच्या मध्ये उभा असतो. कंजूष जो पैसा आपल्यापाशी ठेवू पाहतो, तोच याचक मागतो. मूर्खाला जे ऐकायचे नसते, तेच शिक्षक त्याला सांगतो. पती पत्नी आणि तिचा प्रियकर यांच्या मध्ये उभा असतो. चोराला जो अंधार हवा असतो, तो चंद्र उजळून टाकतो. या चौघांपैकी कोणीही काही चूक केलेली नाही. ज्याची वाट तो अडवतो, त्याच्याच नजरेत तो शत्रू असतो. एक जोडी मात्र एकतर्फी आहे. श्लोक व्यभिचारी पत्नीचे नाव घेतो, पण व्यभिचारी पतीसाठी त्यात ओळ नाही. त्या काळच्या कायद्यात आणि रूढीत पत्नीचे पातिव्रत्य ही घराण्याची इज्जत होती; पतीच्या एकनिष्ठतेचा तसा हिशेब मागितला जात नसे. अध्याय १०, श्लोक ६.