चाणक्य नीति · Friends, Foes and Company
नऊ जणांशी नऊ रीती
दाक्षिण्यं स्वजने दया परजने शाठ्यं सदा दुर्जने प्रीतिः साधुजने स्मयः खलजने विद्वज्जने चार्जवम् । शौर्यं शत्रुजने क्षमा गुरुजने नारीजने धूर्तता इत्थं ये पुरुषाः कलासु कुशलास्तेष्वेव लोकस्थितिः ॥
“स्वजनांशी सौजन्य, परक्यांवर दया, दुर्जनांशी सदैव शठपणा, सज्जनांवर प्रेम. नीचांपुढे ताठा, विद्वानांशी सरळपणा, शत्रूंविरुद्ध शौर्य, वडीलधाऱ्यांशी आणि गुरूंशी सहनशीलता, आणि स्त्रियांशी धूर्तपणा. या कलांमध्ये कुशल असलेल्या पुरुषांवरच जग टिकून आहे.” पुरुषाचा व्यवहार ज्या नऊ प्रकारच्या माणसांशी येतो, ते हा श्लोक सांगतो, आणि प्रत्येकाशी वागायची योग्य रीतही. यातल्या सहा रीती कोणालाही अपेक्षित अशाच आहेत. आपल्या माणसांशी उदार सौजन्य, परक्यांवर दया, आणि सज्जनांवर प्रेम. विद्वानांशी सरळ बोलणे, कारण ढोंग त्यांच्या लगेच लक्षात येते. वडीलधाऱ्यांशी आणि गुरूंशी सहनशीलता, आणि शत्रूंशी धैर्य. उरलेल्या तीन रीती कठीण आहेत. दुर्जनाशी शठपणाने, म्हणजे डावपेचाने, वागावे, कारण सरळ उत्तर दिले, तर कारस्थानी माणसाच्या हाती तुझ्याविरुद्ध वापरायला काहीतरी लागते. नीचांशी, म्हणजे असभ्य आणि हलक्या मनाच्या माणसांशी, ताठ्याने वागावे, आणि अंतर राखावे, कारण त्यांना जवळ येऊ दिले तर ते डोक्यावर बसतात. आणि स्त्रियांशी धूर्तपणाने वागावे; रघुनाथजींचा जुना इंग्रजी अनुवाद हे फक्त पुरुषाच्या स्वतःच्या पत्नीपुरते मर्यादित ठेवतो. हा श्लोक घर आणि घरचा कारभार चालवणाऱ्या पुरुषांना उद्देशून आहे. त्याच्या यादीत स्त्रिया दुर्जन आणि नीच यांच्या रांगेत येतात. त्यांच्याशी मोकळेपणाने नव्हे, तर युक्तीने वागायचे असते. अध्याय १२, श्लोक ३.