चाणक्य नीति · Friends, Foes and Company
बुडवणारे तीन मार्ग
मूर्खशिष्योपदेशेन दुष्टस्त्रीभरणेन च । दुःखितैः सम्प्रयोगेण पण्डितोऽप्यवसीदति ॥
संगतीविषयीचा पहिला श्लोक सांगतो, की विद्या म्हणजे चिलखत नव्हे. “मूर्ख शिष्याला उपदेश केल्याने, दुष्ट स्त्रीचे पोषण केल्याने, आणि दुःखी माणसांशी जवळीक ठेवल्याने विद्वानही दुःखात बुडतो.” मूर्ख शिष्य गुरूचे कष्ट वाया घालवतो, आणि चूक दाखवली की गुरूवरच उलटतो. प्राण्यांच्या गोष्टींच्या पंचतंत्रात एक गोष्ट आहे. थंडीने कुडकुडणाऱ्या माकडाला एका पक्षिणीने स्वतःसाठी निवारा बांधायचा सल्ला दिला. चिडलेल्या माकडाने तिचे घरटेच उद्ध्वस्त केले. मूर्खाला दिलेला उपदेश त्याला फक्त चिडवतो, असे ती गोष्ट सांगते. दुष्ट स्त्री म्हणजे जिला तो आपल्या घरात पोसतो अशी स्त्री; सहसा याचा अर्थ वाईट पत्नी असा घेतात. तिचे वर्तन त्याची बदनामी ठरते, आणि तिची भांडणे हेच त्याचे रोजचे जगणे होते. दुःखी म्हणजे कधीही न संपणाऱ्या शोकात किंवा विपत्तीत बुडालेली माणसे. त्यांच्याशी जवळीक ठेवली, की विद्वान त्यांच्या अडचणींत आणि त्यांच्या उदासीत ओढला जातो. तिन्ही प्रसंगी त्याची विद्या त्याला वाचवू शकत नाही; त्याची संगतच त्याला खाली ओढते. अध्याय १, श्लोक ४.