चाणक्य नीति · Friends, Foes and Company
देशच सोडावा
शकटं पञ्चहस्तेन दशहस्तेन वाजिनम् । गजं हस्तसहस्रेण देशत्यागेन दुर्जनम् ॥
पुस्तकाचा शेवट दुर्जनांशी कसे वागावे यावर होतो, आणि पहिला उपाय म्हणजे दूर राहणे. “गाडीपासून पाच हात दूर राहावे, घोड्यापासून दहा हात, आणि हत्तीपासून हजार हात. दुर्जनापासून मात्र देशच सोडून जावे.” हात हे जुने माप: कोपरापासून बोटांच्या टोकापर्यंतची लांबी, साधारण अर्धा मीटर. धोका वाढतो तसे अंतर वाढत जाते. गाडी अंगावरून जाऊ शकते, किंवा मागे घसरू शकते; घोडा लाथ मारू शकतो; बिथरलेला किंवा चिडलेला हत्ती दुरूनही माणसाला चिरडू शकतो. मग एकदम मोठी उडी. दुर्जनासाठी हातांनी मोजलेले कोणतेही अंतर पुरत नाही, कारण तो एका जागी थांबत नाही. तो पाठलाग करतो, कारस्थाने रचतो, आणि निरोप पाठवतो. सुरक्षित अंतर एकच: तुझ्या आणि त्याच्या मध्ये अख्खा देश. अध्याय ७, श्लोक ७.