चाणक्य नीति · Friends, Foes and Company
शंभरदा धुतले तरी
दुर्जनं सज्जनं कर्तुमुपायो नहि भूतले । अपानं शतधा धौतं न श्रेष्ठमिन्द्रियं भवेत् ॥
दुर्जन बदलू शकतो का? गळून पडलेली फुले मातीला सुगंध देतात, तसा सत्संग दुष्टांनाही सज्जन करतो, असे पुस्तकाने आधी सांगितले. आता काही श्लोक नेमके उलट सांगतात. “दुर्जनाला सज्जन करण्याचा कोणताही उपाय पृथ्वीवर नाही. गुदद्वार शंभरदा धुतले, तरी ते श्रेष्ठ इंद्रिय होत नाही.” ही उपमा मुद्दाम ओबडधोबड आहे. शरीराच्या इंद्रियांच्या जुन्या यादीत मलविसर्जन करणारे इंद्रिय सर्वांत खालचे मानले जाई. धुण्याने ते स्वच्छ होते, पण त्याचे काम बदलत नाही. शिकवण, ताकीद आणि शिक्षा दुर्जनाचेही तेवढेच करतात: त्याला फक्त वरवर स्वच्छ करतात. पुस्तक ही दोन्ही मते शेजारी शेजारी ठेवते. पुढचे सगळे श्लोक हे दुसरे, कठोर मत मांडतात. अध्याय १०, श्लोक १०.