चाणक्य नीति · Friends, Foes and Company
दोन साप, दोघांचे एकेक गुपित
परस्परस्य मर्माणि ये भाषन्ते नराधमाः । त एव विलयं यान्ति वल्मीकोदरसर्पवत् ॥
“एकमेकांची मर्मे उघड करणारे अधम लोक नाश पावतात, वारुळातल्या सापासारखे.” संस्कृत शब्द आहे मर्म: शरीरावरची अशी नाजूक जागा, जिथे बसलेला घाव प्राण घेऊ शकतो. मर्म उघड करणे म्हणजे एखाद्याला जिथे सर्वांत जास्त लागेल तिथे टोचून बोलणे, किंवा ज्या गुपितामुळे त्याचा नाश होऊ शकतो, ते फोडणे. हे चित्र पंचतंत्रातल्या एका गोष्टीकडे बोट दाखवते. प्राण्यांच्या गोष्टींच्या या जुन्या ग्रंथात जवळजवळ हाच श्लोक आहे. एक राजपुत्र दिवसेंदिवस खंगत चालला होता, कारण एक साप त्याच्या पोटात शिरून तिथेच राहत होता. एके दिवशी राजपुत्र एका वारुळाजवळ झोपी गेला. हवा घ्यायला सापाने त्याच्या तोंडातून डोके बाहेर काढले, आणि वारुळातून दुसरा साप बाहेर आला. दोघांचे भांडण जुंपले. प्रत्येक जण ओरडून दुसऱ्याला कसे मारता येईल ते सांगू लागला: पोटातल्या सापासाठी काळी मोहरी, आणि वारुळातल्या सापासाठी गरम पाणी. राजपुत्राच्या पत्नीने हे ऐकले. तिने दोन्ही उपाय केले, आणि दोन्ही साप मेले. दोघांनाही बाहेरच्या शत्रूची गरज पडली नाही. भांडण सुरू होताच, दुसऱ्याला जे ठाऊक होते, त्यानेच प्रत्येकाचा घात केला. अध्याय ९, श्लोक २.